İran’ın gölge stratejisti: Krizin kilidi onun elinde! Neler yaptı, yeni atılımı ne?

ABD ile İran ortasındaki tansiyon, yeni bir dönemece giriyor. Uzlaşılan süreksiz ateşkesin sona ermesine az bir süre kala ABD Başkanı Donald Trump, iki haftalık ateşkesi tek taraflı olarak uzattığını açıkladı. Trump’ın kararı, tarafları tekrar müzakere masasına döndürmek için ağır diplomatik temasların sürdüğü bir periyotta geldi.

Bu karar, kısa vadede diplomatik trafiğin daha da ağırlaşarak süreceğine işaret ederken, alanda hareketliliğin artma ihtimalini de güçlendiriyor. İran cephesinde ise sürecin seyrini belirleyen kilit aktörler tekrar odağa taşınıyor. Bu isimler ortasında en dikkat çekeni, sahnede görünmese de perde gerisinden sürecin istikametini belirleyen Ahmed Vahidi.

İRAN TARAFINDA GERÇEK KARAR VERİCİ AHMED VAHİDİ Mİ?

Bir yanda toplumsal medya üzerinden bildiriler veren ve Florida’daki tatil konutundan süreci yöneten ABD Başkanı Donald Trump, diğer yanda ise kamuoyu önünde büsbütün sessiz kalmayı tercih eden İran İhtilal Muhafızları Ordusu’nun kumandanı Ahmed Vahidi bulunuyor. Diplomatik sahnede görünür olan aktörler farklı olsa da kulislerde gerçek karar vericilerin bu iki isim olduğu bedellendiriliyor.

ABD Lider Yardımcısı JD Vance ile İranlı siyasetçi Muhammed Bakır Kalibaf, Pakistan’ın başşehri Islamabad’da yürütülen görüşmelerde kamuoyuna diplomatik bildiriler verseler de, uzmanlara nazaran bu görüşmeler, sürecin sırf görünür yüzü. Asıl kararlar Washington ve Tahran’daki kapalı kapılar gerisinde şekilleniyor.

Bu fotoğraf 2024 yılından… O dönem İran İçişleri Bakanı olan Ahmed Vahidi, Tahran’da seçimlerle ilgili medyaya bilgi veriyor. Fotoğraf: Associated Press (AP)

BASKI ALTINDA DİYALOG FORMÜLÜ

Bu noktada şu soru öne çıkıyor: Bu tıp kararların İran’daki ‘görünmeyen aktörler’ üzerindeki tesiri nasıl okunmalı?

Trump’ın ateşkes uzatma kararını tek bir kategoriye yerleştirmenin mümkün olmadığının altını çizen İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacılarından Oral Toğa, mevzuyu İran açısından şu biçimde yorumladı:

— İran tarafında Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf’ın ulusal güvenlik danışmanı Mehdi Muhammedi, uzatmayı açıkça vakit kazanma hareketi olarak niteledi; Washington mahfillerinde ise İran’ın ‘birleşik bir teklif’ üretmesinin beklendiği vurgulanıyor. Görünmeyen aktörler bahsinde Washington’un ‘parçalanmış hükümet’ okumasının eksik bıraktığı nokta şu: Tahran’da karşı karşıya gelen çoklu güç merkezlerinden değil, İhtilal Muhafızları Ordusu’nun 2010’lardan itibaren kademe kademe artan ve 2021 sonrası tepe yapan sivil kurum monopolünden kelam etmek gerekir.

— İstihbarat Bakanlığı karşısında Devrim Muhafızları Ordusu istihbaratı, Dışişleri karşısında ‘Kudüs Gücü’ diplomasisi yapısı bir müddettir paralel değil, direkt ikame pozisyonda. Cevad Zarif’in 2025 başında ikinci kere siyaseten tasfiyesi ve Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan’ın 2024 sonbaharından beri dış siyasette alenen susturulmuş olması, bu sürecin açık işaretleri. Hasebiyle ortada formel karşı-ağırlık düzeneklerinin devre dışı kalması var. Ahmed Vahidi’nin ismi perde gerisindeki asıl karar alıcı olarak öne çıkarken, bu tablo bir parçalanmanın değil, monopolleşmiş bir merkezin şimdi birleşik teklif üretmemiş olmasının sonucu.

31 Mayıs 2011’de çekilen bu fotoğrafta o dönem İran Savunma Bakanı olan Ahmed Vahidi, Bolivya’nın Santa Cruz kentinde düzenlenen askeri merasimde bulunuyor. Fotoğraf: AP

SESSİZ LAKİN BELİRLEYİCİ GÜÇ

Devrim Muhafızları Ordusu Kumandanı Ahmed Vahidi, savaşın başlamasından bu yana hiçbir basın açıklaması yapmadı, röportaj vermedi ve kamuoyu önüne çıkmadı. Vahidi, vazifesi 28 Şubat’ta selefi Muhammed Pakpur ile İran’ın dini lideri Ali Hamaney’in ABD-İsrail hücumunda öldürülmesinin akabinde devraldı. Bu ani liderlik değişimi, İran’ın askeri ve siyasi yapısında önemli bir kriz yarattı. 67 yaşındaki kumandan, bu kriz ortamında denetimi süratle ele alan ender isimlerden biri oldu.

Ahmed Vahidi’nin kamuoyu önünde neredeyse hiç yer almamasını üç düzlemde kıymetlendirilmesi gerektiğine dikkat çeken Oral Toğa, “Birincisi, operasyonel güvenlik düzlemi. Evvelki iki İhtilal Muhafızları Ordusu başkomutanı Hüseyin Selami’nin Haziran 2025 On İki Gün Savaşı’nda, Muhammed Pakpur’un ise 28 Şubat’ta ABD-İsrail ortak harekâtının açılış evresinde öldürülmesi, üst komuta kademesinde görünürlüğün direkt hayati bir risk faktörüne dönüştüğünü gösteriyor. İkincisi, şahsî meslek düzlemi. Vahidi, Kasım Süleymani öncesinin Kudüs Gücü kumandanı olarak aslında istihbarat disiplininden gelen, medyaya kapalı bir profil sergilemişti. Süleymani’nin 2014 sonrası inşa ettiği kişi kültü ise kural değil, istisna” dedi.

Toğa, üçüncü hususa dair ise şunları söyledi: 

“Üçüncüsü ise doktriner düzlem. Suikast sonrası ortamda İran komuta kademesi, görünmezlik ve dağıtılmış komuta unsurlarına geri dönmüş durumda. Vahidi’nin başkomutanlığa atanmasının akabinde sırf 19 Mart’ta diğer bir üst seviye komutanın öldürülmesi üzerine taziye mahiyetinde tek bir açıklama yapması, bu yönelimin tekil örneği. Münasebetiyle ‘gölge stratejisti’ yakıştırması hem kişinin profiline hem de operasyonel şartların dayattığı bir zorunluluğa karşılık geliyor. İki ögesi birbirinden ayırmadan yapılacak bir okuma eksik kalır.”

2013 yılında çekilen bu karede, periyodun İran Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad, İran’ın o periyot için en yeni savaş uçağı olan ve yetkililerin radar tespitinden kaçabildiğini tez ettiği Kahhir-313’ün tanıtım merasiminde bir pilotu dinliyor. Ahmed Vahidi de Ahmedinejad’a eşlik edenler ortasında yer alıyor. Fotoğraf: AP

İÇ SİYASETTE SERT VE GÜVENLİKÇİ YAKLAŞIM

Ahmed Vahidi’nin uzmanlığı klasik askeri stratejiden fazla baskı ve denetim üzerine konseyi. Bilhassa, vekil güçlerin idaresi, ayrılıkçı hareketlerin bastırılması ve merkezi otoritenin zayıfladığı bölgelerde denetim sağlanması üzere alanlarda tesirli olduğu biliniyor.

İran Devrimi’nden bu yana İhtilal Muhafızları içinde yer alan Vahidi, 1988’de Kudüs Gücü’nün birinci kumandanı olarak İran’ın bölgesel nüfuz stratejisinin mimarlarından biri oldu. Onun periyodunda İran; Hizbullah, Husiler ve Hamas üzere yapılar üzerinden geniş bir vekil güç ağı kurdu.

Vahidi, 2009-2013 yıllarında Mahmud Ahmedinejad döneminde savunma bakanı olarak görev yaptı. Daha sonra 2021-2024 ortasında İbrahim Reisi hükümetinde içişleri bakanlığı görevini üstlendi. 2022 yılında Mahsa Amini’nin vefatıyla başlayan protestolar sırasında uygulanan sert müdahalelerde kilit rol oynadı.

Bu süreçte çok sayıda askeri vali atandı, polis teşkilatında kapsamlı değişiklikler yapıldı ve İhtilal Muhafızları takımları mahallî idarelere yerleştirildi.

İRAN’IN VEKİL STRATEJİSİNİN İKİ YÜZÜ

Bu noktada şu sorunun karşılığı da hayli kritik: İran’ın bölgesel vekil ağları (Hizbullah, Husiler, Hamas vb.) düşünüldüğünde, Vahidi’nin stratejik geçmişi bu yapıları yalnızca bir caydırıcılık ögesi mu yapıyor, yoksa denetimli bir tırmanma doktrinine mi dönüştürüyor?

“Vahidi’nin stratejik geçmişi, İran’ın bölgesel vekil ağlarını tek bir doktrine indirgemeye elverişli değil” diyen Oral Toğa, şu kıymetli bilgilerin altını çizdi:

— 1988-1997 ortası Kudüs Gücü komutanlığı periyodunda Tahran’ın Lübnan Hizbullahı başta olmak üzere bölgesel müttefikleriyle kurduğu yapısal alaka, baştan beri iki fonksiyonu birlikte taşır. Bunlardan birincisi caydırıcılık, yani Tahran’a yönelik direkt atak maliyetini yükseltme. İkincisi denetimli tırmanma, yani çatışma şiddetini muhtaçlığa nazaran ayarlayabileceği vekil eşikler yaratma.

— Bu istikametiyle caydırıcılık ile denetimli tırmanma birbirinin alternatifi değil, tıpkı doktrinin iki farklı ayarı. Vahidi’nin periyodundan devralınan yapısal mantık da bu istikamettedir. Lakin Hizbullah’ın 2023 sonrası süreçte besbelli biçimde zayıflaması ve Direniş Ekseni modelinin aşınması çerçevesinde bugünkü tablo, bu doktrini değerli ölçüde sınırlamış durumda.

— Şam’daki Esed idaresi düşmüş, Hamas’ın askerî altyapısı ağır yıpranmış, Husiler Kızıldeniz operasyonlarında milletlerarası bir koalisyonun gayesi hâline gelmiştir. Vahidi’nin bu yapılar üzerindeki tesiri daha çok kurucu jenerasyon hafızası ve kurumsal temas çizgilerine dayanıyor. Ancak alandaki işlerliği belirleyen asıl değişken, vekil aktörlerin kendi iç direnç kapasitesi.

ULUSLARARASI ARENADA TARTIŞMALI BİR İSİM

Vahidi’nin geçmişi sırf iç siyasetle hudutlu değil. 1994 yılında AMIA saldırısı (Arjantin’in başşehri Buenos Aires’teki Yahudi kültür merkezi olan AMIA binasının bombalanması olayı) kapsamında hakkında yakalama kararı çıkarıldı.

Interpol tarafından kırmızı bültenle aranan Vahidi’ye, Avrupa Birliği de 2008 yılında yaptırım uyguladı. Bu nedenle birçok Batı ülkesine seyahat edemiyor.

SAVAŞA HAZIRLIK MESAJI

Aralık ayında yaptığı iki konuşma, Vahidi’nin niyet yapısına dair kıymetli ipuçları da verdi. 17 Aralık’taki bir konferansta silahlı kuvvetlerin “büyük çatışmalara hazır olduğunu” vurguladı. 10 gün sonra ise ABD ve İsrail’in yıkılacağına olan inancını lisana getirdi. Bu açıklamalar, İran’ın stratejik yaklaşımını özetliyor:

* Askeri kararlar diplomasiye üstün

* Uzun müddetli çatışma hazırlığı var

* Rejimin hayatta kalması güç gösterisine bağlı