İran krizinde kördüğüm çözülür mü

Washington Hürmüz’ün şartsız açılmasını ve nükleer sınırlama isterken, Tahran kalıcı güvenlik garantisi olmadan mutabakata yanaşmıyor. Uzmanlara nazaran “kontrollü gerilim” sınırında ilerleyen süreçte nükleer ve Hürmüz bahislerinin yanı sıra bir diğer engel İsrail.

ABD Başkanı Donald Trump’ın İran savaşında 7 Nisan’da birinci olarak iki hafta mühletle ilan ettiği, akabinde süresiz olarak uzattığını duyurduğu ateşkeste dün bir ay doldu. Geride kalan bir aylık müddette bilhassa Trump, daima olarak “anlaşmaya yakınız ancak anlaşamazsak vururuz” telaffuzunu tekrar ederken, ne taraflar ortasında gidip gelen tekliflerde sonuç alınabildi ne de alanda tansiyonun tırmandığı görüldü. Tarafların koşullarında geri adım atmamasıyla süreç kördüğüme dönüştü. İran Hürmüz Boğazı’ndaki karşılıklı ablukanın birebir anda kaldırılması ve geçişler için yeni bir türel statü belirlenmesini isterken nükleer belgesini ayrıyeten görüşmeyi talep ediyor. ABD ise Hürmüz’ün şartsız açılması ve İran’ın nükleer faaliyetlerini 20 sene ile kısıtlamasında ısrarcı. İki taraf da vakitle artan baskının karşı tarafı geri adım atmaya zorladığını öngörüp odunu karşısındakinden bekliyor. Pekala “ne savaş ne barış” meçhullüğü sürecek mi yoksa Washington ve Tahran geri adım atarak mutabakat masasına oturacak mı? Uzmanlar Hürriyet’e kıymetlendirdi.

İRAN’IN SIKINTISI KALICI BARIŞ

İran Araştırmaları Merkezi Lideri Doç. Dr. Serhan Afacan’a göre İran’ın geri adım atmamasındaki temel etken ABD’nin ve İsrail’in gelecekteki muhtemel savaş tehdidinin sürmesi. “ABD’nin tehdidi sürdükçe İran geri adım atamaz. Tahran, başından itibaren ‘ateşkesi değil savaşı tümden bitirecek bir muahedeyi görüşürüz’ hali sergiliyor” diyen Afacan, Tahran idaresinin mümkün barış mutabakatına “gelecekte yeni bir taarruz olmayacağı garantisinin eklenmesini” istediğini hatırlatıyor.

ABD GEVEZELİK EDİYOR

Tahran tarafında “Meclis Başkanı Muhammed Kalibaf ve Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan üzere isimlerin bir mutabakat sağlanmasından yana” olduğunu belirten Afacan, Trump’ın “anlaşmaya yakınız” çıkışlarına Tahran’dan gelen yalanlamaları ise, “İranlılar müzakerelere ‘Biz birtakım bahisleri bir şey elde etmeden masaya getiriyoruz lakin bunlar; karşılığında bir şey aldığımızda mutabakata dönüşür’ halinde bakarken ABD tarafında ise vahim bir gevezelik var. Tahran’ın yalanlamalarının ardında ‘Biz ortak bir metinde anlaşmadığımız sürece asla bir mutabakat imgesi vermeyiz’ hali var” kelamlarıyla açıklıyor.

‘İRAN İÇİN KIYAMET OLUR’

Ancak Afacan, İran’ın taviz vermesine neden olabilecek ögeler olduğuna da dikkati çekiyor. “Trump’ın İran’ın güç altyapısını gaye alma tehdidi İranlılar için bir kıyamet senaryosu” diyen Afacan’a nazaran “İranlılar savaş devam ederse telafisi güç bir durumla karşı karşıya kalacaklarının farkında”. Bu nedenle Tahran idaresinin nükleer kapasite sınırlaması konusunda kapsamlı ödünler vermeye açık olduğunu anlatan Afacan, Hürmüz konusunda da yansıttığı kadar sert bir duruşu olmayacağı görüşünde: “İranlılar Hürmüz’ün statüsünü kalıcı olarak değiştirdiklerini ısrarla söyleseler de Tahran idaresinin Hürmüz’ü bir koz olarak kullandığını düşünüyorum.”

Tahran’daki Vanak Meydanı’na Hürmüz Boğazı için “Sonsuza kadar İran’ın elinde” yazılı dev pankart asıldı.

İSRAİL ÖNEMLİ ENGEL

Hem İran hem de ABD tarafında muahede konusunda bir uğraş olduğunu belirten Afacan, “Tarafların müzakerelerin sonucunda bir muahedeye ulaşacaklarını öngörüyorum.Gidişatın mutabakata varma istikametinde olduğu kanaatindeyim” yorumunu yapıyor. Lakin Afacan’a nazaran dikkat edilmesi gereken değişken İsrail: “İran-ABD denkleminden bahsederken İsrail’i gözden kaçırmamak lazım. Ben savaşın başından bu yana İsrail’in paradigmasının hâkim olduğunu düşünüyorum. İşlerin bu noktaya gelmesinin en büyük kazananı Tel Aviv olduğu için mutabakat masasının devrilmesi ve yeni bir müdahale için baskısını sürdürüyor.”

‘WASHINGTON’UN PLANI YOK’

İstanbul Kent Üniversitesi Siyaset Bİlimi ve Memleketler arası Bağlar kısmından Prof. Dr. Yaşar Onay’a nazaran “ortaya çıkan tablo klasik manada bir ateşkes değil, askeri baskı ve diplomatik belirsizliğin iç içe geçtiği denetimli gerilim”. “Savaş tam olarak bitmese de denetimden çıkmasının yaratacağı maliyetin tarafları düşündürdüğünü” vurgulayan Onay, “Washington başlangıçta İran içindeki çözülme ihtimalini olduğundan fazla ciddiye aldı” diyor. “Şimdi ortaya çıkan tablo şu: ABD’nin askeri üstünlüğü açık ancak bunun siyasi sonuca dönüşmesi o kadar kolay değil. Washington’un şu basamakta çok net bir ‘çıkış planı’ olduğunu düşünmüyorum” diyen Onay, mevcut ABD stratejisinin sonuç garantili olmadığı görüşünde: “Baskıyı artırarak İran’ı masada taviz vermeye zorlayan bir strateji izleniyor lakin sonucun garanti olmadığı bir süreç var. Bu yüzden Trump’ın söylemlerinde daima tıpkı döngüyü görüyoruz.”

TRUMP’IN SIKINTISI İÇ SİYASET

Onay’a nazaran ABD tarafındaki belirleyici faktörler Trump’ın iç siyasi hesaplarıyla paralel. ABD Kongresi’nin şu basamakta Trump’ın yeni bir taarruz dalgası başlatmasında “tek başına belirleyici” olmadığını belirten Onay, “Trump’ı asıl düşündüren husus iç siyaset istikrarı. Seçim periyodunda ‘ABD’nin sonsuz savaşlardan çıkması gerektiğini’ söyleyen Trump, krizi büyütür ve ülkeyi büyük ölçekli bir savaşın içine sürüklerse önemli bir kamuoyu baskısı oluşabilir. Kasım ayındaki orta seçimler bu bağlamda Trump’ın hesapları ortasında. Krizin şiddetlenerek uzaması Kongre baskısını da görünür hale getirir” yorumunu yaptı.

ANLATABİLECEĞİ ODUNU VERİR

“Trump’ın Barack Obama devrindeki nükleer muahedeyi beğenmeyerek çekilmişken bu noktada kendi kurduğu siyasi telaffuzla çelişecek bir geri adım atmayacağı” görüşünde olan Onay, Trump’ın sadece ‘pazarlayabileceği’ bir taviz vereceğini söylüyor: “Ancak masada kendi seçmenine ‘zafer’ diye sunabileceği sembolik kimi kazanımlar elde ederse, bunu yeni bir muahede modeli üzere pazarlamaya çalışabilir. Burada problem geri adım atmak değil; geri adımı nasıl anlatacağı”.

SÜREKLİ ERTELEME

Onay’a nazaran alanda yeni bir kriz ortaya çıkmadığı takdirde, “uzun vadeli bir düşük yoğunluklu yıpratma süreci” görebiliriz lakin “Amerikan askerlerine yönelik taarruzlar ya da Hürmüz Boğazı’ndaki krizin eşik atlaması ABD’yi tekrar yüksek yoğunluklu taarruz seçeneğine” yönlendirebilir.