Hürmüz Boğazı’na abluka nasıl uygulanacak? Uzmanlar uyardı: ABD’nin atılımı, uzun soluklu savaşı tetikleyebilir

ABD ordusunun Hürmüz Boğazı’nı abluka altına alacağını kaydeden ABD Başkanı Donald Trump, İran bir muahedeyi kabul edene dek Tahran idaresiyle ilişkili gemilerin geçişine müsaade vermeyeceklerini belirtti. Bu atılım, ABD ordusunu stratejik ehemmiyete sahip bu geçiş noktasını denetim etmek için uzun vadeli bir uğraşa sürükleyebilir. Trump’ın kararı, çatışmanın neden olduğu global ekonomik hasarı daha da artırabilecek riskli yeni bir hesaplaşmayla sonuçlanabilir.

İran ile ABD ortasındaki Pakistan’da gerçekleştirilen barış görüşmeleri başarısızlıkla sonuçlandı. Görüşmelerin akabinde Trump, donanmanın İran’a yönelik abluka başlatacağını bildirdi. ABD Başkanı, İran’a boğazdan geçmek için para ödeyen gemilerin “aranıp durdurulacağını” ve akabinde su yolunun deniz mayınlarından temizlenmeye başlanacağını söyledi. Trump ayrıyeten, ABD birliklerine yahut ticari gemilere ateş açan rastgele bir İran gücünün “cehenneme gönderileceği” tehdidinde bulundu.

TRUMP BOĞAZI NEDEN KAPATACAK

Hürmüz Boğazı teknik açıdan şu anda kapalı değil. İran, gemi başına 2 milyon dolara varan bir geçiş fiyatı karşılığında birtakım tankerlerin geçişine kademeli olarak müsaade veriyor. Tahran idaresi, savaş boyunca kendi petrolünün bölgeye giriş ve çıkışına müsaade vermeyi sürdürdü.

Veri ve tahlil firması Kpler’in bilgilerine nazaran İran, mart ayına kadar günde ortalama 1,85 milyon varil ham petrol ihraç etmeyi başardı. Bu ölçü, evvelki 3 aya nazaran günde yaklaşık 100 bin varil daha fazla bir artışa işaret ediyor. Trump, boğazı kapatarak İran hükümeti ve askeri operasyonları için kıymetli bir finansman kaynağını kesmeyi hedefliyor.

Bu atak, idarenin daha evvel kullanmaya yanaşmadığı bir kaldıraç niteliği taşıyor. Boğazın abluka altına alınması -İran petrolüne bile olsa- petrol fiyatlarının dünya çapında fırlamasına neden olabilir. Uzmanlar, bunun global iktisat üzerinde yıkıcı tesirler yaratabileceği konusunda uyardı.

İRAN’A AMBARGO BUGÜN BAŞLIYOR

ABD Merkez Komutanlığı’ndan yapılan açıklamada ablukanın, pazartesi günü TSİ 17.00’de başlayacağı kaydedildi. Bu adım, Lider Yardımcısı JD Vance’in İslamabad’da 21 saat süren görüşmeleri mutabakat sağlanamadan sonlandırmasının akabinde geldi. Vance, Tahran’ı nükleer programıyla ilgili ABD kurallarını reddetmekle suçlamıştı.

The Wall Street Journal’ın (WSJ) haberinde, ABD ordusunun bu türlü bir ablukayı uygulama kaynaklarına ve yeteneklerine sahip olduğu söz edildi. Lakin mevcut ve eski ABD yetkilileri ile analistler, su yolunun denetimini sürdürmenin çok daha güç olabileceğini söylüyor.

Emekli Deniz Subayı ve Hudson Enstitüsü’nde kıdemli araştırmacı olan Bryan Clark, “Oradaki güçlerin bir abluka kurma kapasitesi katiyetle mevcut. Lakin İran onlara yahut bu sistemleri kullanan bireylere ateş etmeye başlarsa, işler elbette daha da zorlaşır… Askerleri gemilerle müdafaanız gerekir” dedi.

Abluka atılımı, 6 haftalık çatışmayı yeni bir basamağa taşıyacak. Çatışmalar, askeri amaçlara yönelik ataklardan, boğazı denetim altında tutmaya yönelik hudutları bilinmeyen bir savaşa dönüşecek. Mevcut ve eski ABD savunma yetkilileri, ablukanın ABD’ye mayın temizleme ve ticari gemiler için korunaklı bir geçiş yolu oluşturma konusunda vakit kazandıracağını belirtti. Öte yandan, İran’ın rastgele bir yeni saldırısının bu misyonu süratle zorlaştıracağı söz edildi.

ABLUKA NASIL UYGULANACAK

Pentagon, abluka ve nasıl uygulanacağına dair soruları Beyaz Saray’a yönlendirdi. Beyaz Saray sözcüsü Olivia Wales, “ABD Donanması dünyanın en büyük donanmasıdır ve ablukayı sürdürmek için ziyadesiyle kâfi kaynağa sahiptir. Lider, Hürmüz Boğazı’nın güvenliğini sağlamak, İran’ın şantajına son vermek ve ABD’nin İran’ın nükleer silaha sahip olmasına asla müsaade vermeyeceğine dair net bir bildiri göndermek için donanmamızın gücünden yararlanıyor” tabirlerini kullandı.

Washington Post, “dar su yolunun”, İran’ın kıyı şeridinden gelecek tehditlere açık bir pozisyonda bulunduğuna dikkat çekti. Bölgede yapılacak rastgele bir operasyon mayınlara, insansız hava araçlarına ve akın botlarına karşı savunmasız kalacaktır. Trump, ABD ordusunun İran donanmasını yok ettiğini tekraren övse de İhtilal Muhafızları’nın değerli bir gücü hâlâ ayakta.

Washington Enstitüsü’nde İran odaklı kıdemli araştırmacı olan Farzin Nadimi, İran’ın boğazı denetim etmek için kullandığı süratli akın botlarının ve hız teknelerinin yüzde 60’ından fazlasının sağlam durumda olduğunu ve ABD ordusuna tehdit oluşturmaya devam ettiğini vurguladı. Uzman isim bu durumun, ABD’nin abluka operasyonunun beklenenden daha güçlü geçebileceğine işaret ettiğini belirtti.

“ABD’NİN MAKSADI GEMİLERİ ÜRKÜTMEK”

Emekli Deniz Kuvvetleri Tuğamiralı ve Demokrasilerin Savunması Vakfı’nda kıdemli araştırmacı olan Mark Montgomery, “Bu, askeri açıdan yönetilebilir bir çaba” değerlendirmesinde bulundu. Montgomery, operasyonun ABD kuvvetleri her gemiyi durdurmasa bile “gemileri ürkütmek” ve öbür saklı filo operatörlerini korkutup İran üzerindeki ekonomik baskıyı artırmak için kâfi sayıda gemiyi durdurarak tesirli olabileceğini söyledi. Montgomery, “Bunu tek başına yapabileceğinizi sanmıyorum” diye konuştu.

Yeni Amerikan Güvenliği Merkezi’nde kıdemli araştırmacı olan Rachel Ziemba, “Küresel iktisat için tansiyonu azaltma penceresi, ne kadar varsa da, şimdilik kapandı. İran, ABD ve global iktisattan daha uzun müddet dayanabileceğine inanıyor” sözlerini kullandı.

ABD DONANMASI DEVREYE GİRECEK

Hürmüz Boğazı dışındaki büyük ABD Donanma varlığı, Trump’a trafiği kesme ve petrol tankerlerine müdahale etme imkanı sağlayacak. Arap Denizi’nde bulunan USS Abraham Lincoln uçak gemisi, gemilere çıkma operasyonları için bir üs vazifesi görebilir. ABD’nin çatışmanın başlangıcında bölgede sekiz güdümlü füze destroyeri bulunuyordu.

Muhrip gemileri, İran’ın ABD gemilerine yönelik ataklar düzenlemesi durumunda hava tehditlerini püskürtmek için de kullanılacaktır. Savaş gemileri, geçen yıl Kızıldeniz’de Husi bombardımanlarına karşı savunma yaparken insansız hava aracı ve füze atak dalgalarına karşı koyma yeteneklerini kanıtlamıştı. Lakin analistlere nazaran Körfez’in coğrafyası Kızıldeniz’den çok daha dar ve İran’ın denetim ettiği adaların kıyısından ateş açması durumunda savaş gemilerinin karşılık vermek için daha az vakti olacaktır.

ABD, tankerlere el koymak için Kıyı Güvenlik yahut özel operasyon güçlerinin yardımını da isteyebilir. İç Güvenlik Bakanlığı’na bağlı olan Kıyı Güvenlik, memleketler arası sularda gemilere müdahale etme yetkisine sahiptir. ABD ordusunun ele geçirdiği gemilere ne olacağı ise şimdi belirsizliğini koruyor.

İRAN’IN BOĞAZDAKİ DENETİMİ SÜRÜYOR

7 Nisan’da varılan kırılgan ateşkes, Tahran’ın kendi ablukasını durdurması ve boğazdan inançlı geçiş sağlaması koşuluna bağlı olsa da su yolunun gerçek manada tekrar açılmasına yol açmadı. Mutabakatın akabinde İranlı yetkililer, deniz telsizi aracılığıyla İhtilal Muhafızları’ndan müsaade almadan geçmeye çalışan gemilerin imha edilme riskiyle karşı karşıya kalacağı konusunda ihtarda bulundu. İran, arabuluculara savaş öncesinde günde 100’den fazla olan geçiş sayısını yaklaşık bir düzine gemiyle sınırlayacağını söyledi.

Ancak bu düzenleme kısa müddette bozuldu. Birkaç gemi geçiş yapabilse de yüzlerce gemi Körfez’de mahsur kaldı. ABD, Ortadoğu’da tankerlere el koymak yerine gemilerin öbür su kütlelerine girmesini de bekleyebilir. Pentagon, bu yıl Trump’ın Venezuela ablukasından kaçan gemileri denetim altına alarak Atlantik ve Hint Okyanusu’nda tanker avlama isteğini göstermişti.

DÜNYA PİYASALARI SERT DARBE ALDI

Bloomberg’in bildirdiğine nazaran, İran’ın petrol krizi nedeniyle boğazın felç olması, Asya’da da dalgalanmalara yol açtı. Fabrikalar güç tasarrufu için üretimlerini kısıtlarken, birtakım akaryakıt istasyonları yakıtı karneye bağladı. Asya ve Avrupa’daki kimi havaalanlarında jet yakıtı tükenmeye başlarken, stokların toparlanmasının aylar sürebileceği belirtildi.

Capital Economics araştırmacıları, Körfez ülkeleri için ekonomik hasarın pandemiyi bile geride bırakarak son yılların en berbatı olabileceğini varsayım ediyor. Araştırmacılara nazaran Katar’ın gayri safi yurtiçi hasılası bu yıl yüzde 13, Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) yüzde 8 ve Suudi Arabistan’ın yüzde 6,6 oranında küçülecek. Ziemba, “Dünyanın geri kalanının yıpranma gerçeğiyle yüzleşmeye hazır olduğunu düşünmüyorum. Aslında acı ve hasarı görüyoruz” sözlerini kullandı.

İRAN’IN İKTİSADI AĞIR DARBE ALABİLİR

İran’ın ham petrol ihracatını engellemek, aslında yıpranmış olan ekonomiyi daha da vuracak. Lakin çatışma boyunca başarılı bir biçimde ham petrol sevkiyatı yapan Tahran, en azından kısa vadede son devirdeki beklenmedik karlarıyla inançta görünüyor. Tahran ayrıyeten global iktisada karşı Hürmüz’ü güçlü bir kaldıraç olarak kullanma gücünü elinde bulunduruyor.

CNN International’ın haberine nazaran, İran köşeye sıkıştırılırsa, Suudi Arabistan ve BAE’nin bypass boru çizgilerine saldırarak Körfez’in alternatif seçeneklerini felç edebilir. Tıpkı vakitte bölgesel vekilleri aracılığıyla Yemen açıklarındaki kritik Bab el-Mandeb nakliye yolunu kapatmaya çalışabilir. Bu durum, ablukanın tesirlerini daha da genişletebilir.

Petrol piyasası araştırmacısı Rory Johnston, ABD’nin İran’daki savaşının şu ana kadar Körfez’den günde yaklaşık 13 milyon varil petrolün geçmesini, yani global pazardaki petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 12’sini engelledi. Johnston, şayet ABD İran’ın satışlarını muvaffakiyetle engellerse global istikrarın günde yaklaşık 2 milyon varil daha azalacağını belirtti. “İran’ın savaş boyunca ihracata devam etmesini görmek garip, fakat bu da Hürmüz Boğazı’ndaki durdurma nedeniyle zati güç durumda olan global iktisada ek bir maliyet getirecektir” dedi.