En kritik operasyon! Uranyum nasıl gizlice ABD’ye taşındı? ‘Bugünün tansiyonuna ışık tutan uyarı’

1993 yılının dondurucu soğuk günlerinden birinde, eski ABD Dışişleri vazifelisi Andrew Weber, Kazakistan’ın kırsal bir bölgesinde, neredeyse terk edilmiş bir avcılık dükkânının önünde aldığı küçük bir notun dünya tarihini değiştirebilecek nitelikte olduğunu şimdi bilmiyordu.

Üzerine çarçabuk karalanmış sayılar, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının akabinde bağımsızlığını yeni kazanan Kazakistan’ın elinde, yaklaşık 20 nükleer bomba üretmeye yetecek kadar yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum bulunduğunu doğruluyordu. Bu tespit, Soğuk Savaş sonrası devrin en kritik ve en az bilinen saklı operasyonlarından birinin başlangıcı oldu: Safir Projesi (Project Sapphire).

ABD yönetimi, dönemin Başkanı Bill Clinton liderliğinde, Kazakistan ile işbirliği yaparak yaklaşık 600 kilogram yüzde 90 oranında zenginleştirilmiş uranyumu ülke dışına çıkarmak üzere son derece saklı bir operasyon planladı. Bu gereç, teorik olarak direkt nükleer silah üretiminde kullanılabilecek saflıkta bir çekirdek unsurdu.

Operasyonun ayrıntıları son derece dikkat cazipti. Yüksek güvenlik tedbirleri altında kelam konusu uranyum, özel olarak yalıtılmış kamyonlara yüklendi. Akabinde tüm materyal, hava yoluyla Amerika Birleşik Devletleri’ne taşındı. Kesin varış noktası Tennessee oldu. Burada uranyum, nükleer silah üretiminde kullanılmayacak biçimde düşük oranda zenginleştirilmiş uranyuma dönüştürüldü.

Andrew Weber, yıllar sonra The Telegraph’a verdiği demeçte, Safir Projesi’nin sadece tarihî bir muvaffakiyet değil, birebir vakitte gelecekteki nükleer krizler için de bir ‘operasyonel yol haritası’ niteliği taşıyabileceğini söz etti. Özellikle ABD Başkanı Donald Trump döneminde İran’ın nükleer programına yönelik tartışmalar bağlamında, bu tecrübenin yine gündeme gelmesi dikkat çekti.

Weber, bu türlü bir operasyonun teoride mümkün olsa da pratikte son derece karmaşık, uzun periyodik ve riskli olduğunu vurguladı. Ona nazaran, ABD ile İran ortasında kapsamlı bir diplomatik mutabakat olmaksızın yapılacak rastgele bir benzeri operasyonun, binlerce insanın hayatına mal olabilecek önemli sonuçlar doğurması ihtimal dahilinde bulunuyor.

Fotoğraflar: AP, iStock

WEBER’İN MESLEĞİ VE STRATEJİK ROLÜ

Safir Projesi’nin akabinde Andrew Weber, hayatını nükleer, kimyasal ve biyolojik tehditlerin azaltılmasına adadı. Barack Obama devrinde nükleer mevzularda en üst seviye yetkililerden biri olarak beş yıl misyon yaptı. 2017 yılında ise Stratejik Riskler Konseyi’nde kıdemli üye olarak çalışmalarına devam etti.

Weber, bugün hâlâ ABD Savunma Bakanlığı’nın İran’a yönelik muhtemel askeri senaryolar konusunda kendisiyle temas halinde olduğunu argüman ediyor. Bu durum, onun hem geçmiş tecrübesi hem de mevcut krizlere ait değerlendirmelerinin Washington açısından ehemmiyetini ortaya koyuyor.

İRAN’DAKİ YÜKSEK ORANDA ZENGİNLEŞTİRİLMİŞ URANYUM TARTIŞMASI

Uluslararası denetçilerin Nisan 2026 prestijiyle paylaştığı raporlara nazaran İran’ın yaklaşık 440 kilogram yüzde 60 saflıkta zenginleştirilmiş uranyuma sahip olduğu belirtiliyor. Andrew Weber’e nazaran bu ölçü, teorik olarak 10 nükleer silah üretmeye yetecek bir potansiyele işaret ediyor.

Silah Denetimi ve Yayılmayı Tedbire Merkezi bilgilerine nazaran ise yüzde 20’nin üzerindeki zenginleştirme düzeyleri ‘yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum’ kategorisine giriyor. Nükleer silah üretiminde ise ekseriyetle yüzde 90 ve üzeri saflık düzeyleri kritik eşik olarak kabul ediliyor.

Bununla birlikte uranyumun sırf askeri değil, sivil kullanım alanları da bulunuyor. Kimi araştırma reaktörlerinde ve bilhassa tıbbi izotop üretiminde yüksek saflıkta uranyum kullanılabiliyor. Bu izotoplar kalp-damar hastalıkları, kanser teşhisi ve tedavisi üzere alanlarda kıymetli rol oynuyor.

ASKERİ OPERASYON TARTIŞMASI VE DİPLOMATİK RİSKLER

Weber, İran ile ABD ortasında uranyumun ortadan kaldırılmasına yönelik müzakere edilmiş bir operasyon ihtimalinin teorik olarak mümkün olduğunu lakin bunun “çok riskli bir düşmanca ortam” içinde gerçekleşeceğini belirtiyor.

İran’ın, ABD’nin tek taraflı bir uranyum çıkarma operasyonuna müsaade vermesinin epeyce düşük bir ihtimal olduğu bedellendiriliyor. Bu nedenle Weber, tahlilin fakat üçüncü taraf ülkeler aracılığıyla sağlanabileceğini öne sürüyor. Kazakistan yahut Pakistan üzere ülkeler bu süreçte potansiyel arabulucular olarak bedellendiriliyor.

Weber’e nazaran milletlerarası bir grup tarafından yürütülecek operasyonlar hem teknik hem de diplomatik açıdan daha kabul edilebilir olabilir. Bu cins bir operasyonun iki ila altı ay sürebileceği varsayım ediliyor.

YÜKSEK RİSKLİ SENARYOLAR VE MÜMKÜN SONUÇLAR

Andrew Weber, iki ülke ortasında diplomatik tahlil sağlanamaması ve zorlayıcı bir operasyon kararı alınması durumunda bunun son derece yıkıcı sonuçlar doğurabileceği ihtarında bulunuyor. Ona nazaran bu türlü bir operasyon, binlerce kişinin hayatına mal olabilir.

Weber, bölgenin haftalarca güvenlik altında tutulması için binlerce askerin konuşlandırılması gerektiğini, bunun da önemli bir güvenlik açığı yaratacağını belirtiyor. Bu süreçte İran’ın insansız hava araçları ve kısa menzilli füze akınlarıyla karşılık verme ihtimali epey yüksek görülüyor. Ekonomik ve siyasi maliyetlerin sırf alandaki kayıplarla hudutlu kalmayacağını belirten Weber, bu türlü bir kararın ABD iç siyasetinde de büyük sonuçlar doğurabileceğini tabir ediyor.

“Eğer Amerikan askerleri alana sürülürse bu son derece yanlış bir karar olur” diyen Weber, yüksek kayıpların Trump idaresi için siyasi bir kırılma yaratabileceğini savunuyor. Bu değerlendirmeler gösteriyor, nükleer silahlanma tartışmalarının sadece teknik değil, birebir vakitte derin siyasi ve insani sonuçlar doğuran çok katmanlı bir kriz alanı olduğunu bir defa daha ortaya koyuyor.

The Telegraph “I extracted uranium from top-secret labs. Here’s what Trump should know” başlıklı haberinden derlenmiştir.