Avrupa ‘B planını’ devreye alıyor: Trump’a karşı kritik savunma hamlesi! Perde gerisinde neler konuşuluyor?

ABD’nin NATO’dan ayrılabileceğine yönelik artan siyasi telaffuzlar ve münasebetlerde derinleşen itimat krizi, Avrupa’da savunma mimarisinin tekrar şekillendirilmesine yönelik kapsamlı bir planı gündeme taşıdı. 

Uzun yıllar boyunca Avrupa güvenliğinin temel desteği olan ABD’nin rolünün zayıflayabileceği ihtimali, başta Almanya olmak üzere birçok Avrupa ülkesini yeni bir savunma stratejisi geliştirmeye itti. Yetkililer tarafından gayri resmî olarak ‘Avrupa NATO’su’ biçiminde tanımlanan bu yaklaşım, mevcut NATO yapısını büsbütün ortadan kaldırmayı değil, ABD’nin mümkün çekilmesi durumunda Avrupa’nın kendi kendine kâfi bir savunma sistemi oluşturmasını hedefliyor. Peki fakat bu nasıl olacak?

TRUMP SERT KELAMLARINI SÜRDÜRÜYOR: ‘NATO MÜTTEFİKLERİ KORKAK’

Trump, Avrupa’daki bu dönüşüm planının en kıymetli itici güçlerinden biri olarak görülüyor. ABD’nin NATO’dan çekilme tehdidini yinelemesi ve müttefikleri sert tabirlerle eleştirmesi, Avrupa başşehirlerinde alarm zillerinin çalmasına neden oldu. Trump, son açıklamalarından birinde NATO müttefiklerini “korkak” olarak nitelendirirken, ittifakı “kağıttan kaplan” olarak tanımladı. Ayrıca Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’e atıfta bulunarak, “Putin de bunu biliyor” sözlerini kullandı.

Ayrıca Trump’ın Grönland konusundaki açıklamaları da dikkat çekti. NATO’dan ayrılma tehdidine ait konuşan Trump, sürecin Grönland sıkıntısıyla başladığını belirterek, “Grönland’ı istiyoruz. Onlar vermek istemiyor, ben de ‘peki, güle güle’ dedim” sözlerini kullandı. Bu açıklamaya Polonya Başbakan Yardımcısı Radoslaw Sikorski’nin toplumsal medya üzerinden “Not edildi” biçiminde karşılık vermesi, Avrupa’daki siyasi atmosferin ne kadar gergin olduğunu da ortaya koydu.

Fotoğraflar: AP, iStock

PEKİ, GAYRİ RESMÎ GÖRÜŞMELERLE ŞEKİLLENEN YENİ NATO PLANI NE?

Söz konusu planlar argümanlara nazaran NATO içindeki resmî toplantıların yanı sıra, kulis görüşmeleri, saklı toplantılar ve diplomatik temaslar sırasında şekillenmeye başladı. Kulis bilgilerine nazaran bu süreç, bilhassa akşam yemekleri ve kapalı oturumlar üzere daha esnek platformlarda ilerletildi. Bu durum, planın şimdi resmî bir NATO siyaseti olmadığını lakin önemli bir hazırlık etabında olduğunu ortaya koyuyor.

Avrupalı yetkililer, bu teşebbüsün NATO’ya alternatif bir yapı oluşturmayı amaçlamadığını bilhassa vurguluyor. Bilakis amaç, ABD’nin askeri varlığını azaltması ya da büsbütün çekilmesi durumunda bile ittifakın caydırıcılık kapasitesini, operasyonel sürekliliğini ve bilhassa Rusya’ya karşı savunma gücünü koruyabilmek. Bu kapsamda Avrupa ülkeleri, NATO’nun komuta ve denetim düzeneklerinde daha fazla rol üstlenmeyi ve ABD’ye ilişkin askeri kapasitenin boşluğunu kendi kaynaklarıyla doldurmayı planlıyor.

ALMANYA’NIN TAVIR DEĞİŞİKLİĞİ BELİRLEYİCİ OLDU

Planların ivme kazanmasında en kritik gelişme, Almanya’nın siyaset değişikliği oldu. Uzun yıllar boyunca Avrupa savunmasında ABD’nin liderliğini destekleyen ve Fransa’nın öncülük ettiği ‘stratejik özerklik’ davetlerine aralı yaklaşan Berlin idaresi, artık farklı bir noktaya yöneliyor.

Alman Şansölyesi Friedrich Merz’e yakın kaynaklara nazaran, Trump devrinde ve sonrasında ABD’nin müttefik olarak güvenilirliğine dair artan kuşkular, Berlin’in yaklaşımını esaslı biçimde değiştirdi. Bilhassa ABD’nin Ukrayna konusundaki tavrına ait belirsizlikler ve savaşta taraflar ortasında net bir pahalar çerçevesi sunmaması, Almanya’da önemli bir rahatsızlık yarattı.

Buna karşın Alman idaresi, NATO’nun kamuoyu önünde sorgulanmasının tehlikeli olabileceği görüşünde. Bu nedenle Berlin, ittifakı zayıflatmak yerine Avrupa’nın ittifak içindeki rolünü güçlendirmeyi hedefliyor. Almanya’nın ülkü senaryosuna nazaran ABD, NATO içinde kalmaya devam edecek fakat savunmanın büyük kısmı Avrupa ülkeleri tarafından üstlenilecek.

Almanya Savunma Bakanı Boris Pistorius da bu yaklaşımı destekleyerek, NATO’nun hem Avrupa hem de ABD için vazgeçilmez olduğunu lakin Avrupalı ülkelerin daha fazla sorumluluk alması gerektiğini vurguladı. Pistorius, mevcut görüşmelerin vakit zaman güçlü geçtiğini lakin sonuç alınması halinde bunun Avrupa için kıymetli bir fırsat yaratacağını tabir etti.

‘GÖNÜLLÜLER KOALİSYONU’ NEDİR?

Almanya’nın tavır değişikliği, başka Avrupa ülkeleri ortasında da geniş bir mutabakatın oluşmasına yer hazırladı. İngiltere, Fransa, Polonya, İskandinav ülkeleri ve Kanada üzere ülkeler, kelam konusu planı NATO içinde bir ‘gönüllüler koalisyonu’ çerçevesinde değerlendirmeye başladı.

İsveç’in Almanya Büyükelçisi Veronika Wand-Danielsson, emsal görüşleri paylaşan ülkelerle gayri resmî görüşmeler yürüttüklerini ve gerektiğinde NATO içindeki boşlukları doldurmaya hazır olduklarını belirtti. Bu kapsamda planlar, teorik tartışmalardan çıkarak somut askeri ve lojistik başlıklara odaklanmaya başladı.

Özellikle NATO’nun hava ve füze savunma sistemleri, Polonya ve Baltık ülkelerine uzanan askeri destek koridorları, lojistik ağların idaresi ve büyük çaplı askeri tatbikatların uyumu üzere kritik mevzular üzerinde çalışmalar yürütülüyor.

‘TRUMP’IN GÖZDEN KAÇIRDIĞI YA DA GÖRMEZDEN GELDİĞİ TEMEL BİR NOKTA VAR’

Tüm bu yaşanılanları öncelikle ABD açısından İstanbul Aydın Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Memleketler arası İlgiler Kısmı Öğretim Üyesi Dr. Hazar Vural’a danıştığımda NATO-ABD münasebetleri ve ittifakın geleceğine dair değerli değerlendirmelerde bulundu. Vural, bilhassa ABD’nin NATO içindeki rolü, Donald Trump periyodunda öne çıkan baskı siyasetleri ve Avrupa’nın güvenlik arayışına ait dikkat cazip açıklamalar yaptı:

“NATO’nun en büyük ordusundan, en temel güç ögelerinden biri olan Amerika Birleşik Devletleri’nden bahsediyoruz. Bilhassa Trump periyodunda NATO’ya yönelik daima bir baskı olduğunu gördük. Bu baskı vakit zaman mali yük paylaşımı üzerinden adeta bir şantaj ögesi üzere ilerledi. ABD’nin, taleplerini kabul ettirmek için müttefiklerine karşı sert ve diplomatik hudutları zorlayan telaffuzlar geliştirdiğini biliyoruz.”

Vural, Washington’un NATO üzerinden hem askeri hem ekonomik çıkar sağladığını vurgulayarak şu değerlendirmeyi yaptı:

“ABD NATO’dan çıkacağım diyor ancak NATO’dan çıkarları var. Trump idaresi söylemsel olarak Avrupa güvenliğini tehdit edecek açıklamalar yapsa da, Grönland üzere örneklerde Avrupa’yı rahatsız eden çıkışlarda bulunsa da, aslında ABD NATO’yu kendi güç projeksiyonunun bir modülü olarak kullanıyor. Yani NATO üzerinden silah satışını artırıyor, stratejik tesirini genişletiyor ve ittifakı kendi global durumunu tahkim eden bir araç haline getiriyor.”

Ancak Vural’a nazaran bu kullanımın hudutları bulunuyor. Bilhassa NATO’nun misyon tarifinin dışına çıkılmasının mümkün olmadığına dikkat çeken Vural, şu tabirleri kullandı:

“Trump’ın gözden kaçırdığı ya da görmezden geldiği temel nokta şu: Amerika’nın global siyasette giriştiği her askeri ya da stratejik maksatta NATO’yu sınırsız biçimde kullanması mümkün değil. Zira NATO’nun belirli bir vazife tarifi var. Örneğin İran örneğinde olduğu üzere NATO’yu direkt devreye sokma isteği, ittifakın tabiatına ters ve bu nedenle karşılık bulmaz, reddedilir ve bu da oldu. Açıkçası ben ABD’nin NATO’dan çekilmek ya da Avrupa’yı yüzüstü bırakmak üzere bir stratejiyi hayata geçireceğini sanmıyorum. Daha çok Trump, bu çeşit telaffuzları bir baskı ögesi olarak kullanıyor.”

AVRUPA AÇISINDAN EN BÜYÜK ZORLUK ABD’YE BAĞIMLI YAPININ DÖNÜŞTÜRÜLMESİ

Konuya Avrupa açısından bakacak olursak birçok analiste nazaran planın önündeki en büyük mahzur, NATO’nun mevcut yapısının büyük ölçüde ABD liderliği üzerine kurulmuş olması. Birliğin lojistik altyapısından istihbarat sistemlerine, komuta kademesinden stratejik karar alma düzeneklerine kadar pek çok kritik ögede ABD belirleyici rol oynuyor.

Bu noktada ne değerli soru şu: ABD’nin mümkün çekilmesi durumunda Avrupa’nın NATO içindeki boşluğu doldurma planı, bilhassa nükleer caydırıcılık, istihbarat ve komuta-kontrol üzere alanlarda ne ölçüde gerçekçi? Bu süreç, NATO’nun dönüşümü mü olur yoksa fiilen iki başlı bir güvenlik mimarisine mi yol açar?

Hazar Vural, kıtanın ABD’siz bir güvenlik yapılanması arayışının anlaşılabilir olduğunu lakin bunun kısa vadede mümkün olmadığını belirtti:

“Artık savaşların dönüşüm geçirdiği, memleketler arası ilgilerin önemli sınamalardan geçtiği bir devirde Avrupa’nın ABD’siz kendi güvenliğini inşa etme isteği anlaşılabilir. Fakat burada önemli eksiklikler var. Bu eksiklikler de kısa vadede, bir günde ya da bir yılda çözülebilecek tipten değil. Zira sorun direkt maliyetle ilgili ve Avrupa iktisadının mevcut durumu da ortada.”

“Farz edelim ki NATO’da ABD üzere en büyük ordunun olmadığı bir noktadayız ve Avrupa ülkelerinin kendi askerî gücü ve kurmay kapasitesi artırılıyor” diyen Vural, “Ancak burada temel bir soru var: Bu artış bile ABD’nin bıraktığı boşluğu doldurmaya kâfi mi? Zira problem yalnızca asker sayısı değil, komuta yapısı, lojistik kapasite, istihbarat paylaşımı ve global müdahale kabiliyeti” tabirlerini kullandı.

Türkiye’nin bu denklemde kaçınılmaz olarak gündeme geleceğini de vurgulayan uzman isim, şunları söyledi:

“Böyle bir tabloda direkt Türkiye akla geliyor. Türkiye elbette NATO için çok güçlü ve kritik bir ülke. Hem askeri kapasitesi hem de jeopolitik pozisyonu prestijiyle Avrupa güvenliği içinde değerli bir aktör. Lakin burada Türkiye-Avrupa münasebetlerine daha derinlemesine bakmak gerekiyor. Genel olarak özetlemek gerekirse, böylesi bir senaryoda hangi orduların ne ölçüde tartı alacağı, nasıl bir komuta zinciri kurulacağı ve karar sistemlerinin nasıl işleyeceği üzere kritik soruların yanıtları çok değerli.”

PLANIN MUVAFFAKİYETE ULAŞMASI İÇİN MECBURÎ ASKERLİK UYGULAMASI GEREKLİ

Yetkililere nazaran planın muvaffakiyete ulaşması için zarurî askerlik uygulamasının tekrar gündeme gelmesi de kritik bir öge olarak öne çıkıyor. Soğuk Savaş sonrası devirde birçok Avrupa ülkesi bu uygulamayı terk etmişti. Lakin artan güvenlik tehditleri, bu siyasetin yine kıymetlendirilmesine yol açıyor.

Finlandiya Cumhurbaşkanı Alexander Stubb, mecburî askerlik hizmetinin yalnızca askeri değil, birebir vakitte toplumsal açıdan da kıymetli katkılar sağladığını belirtti. Stubb, bunun ulusal kimlik ve birlik açısından güçlü bir araç olduğunu tabir etti.

“Yıllarca liberal rüzgarların estiği bir Avrupa’dan bahsediyoruz. Fakat bugün savaşların bu kadar yakına geldiği, tesirlerinin direkt hissedildiği ve güvenlik tehditlerinin somut biçimde ortaya çıktığı bir ortamda Avrupa kendi içinde önemli değişimlere gitmek zorunda kalıyor” diyen Hazar Vural, şöyle devam etti:

— Parayı ve teknolojiyi makul ölçüde bulup savunma kapasitesi inşa edebilirsiniz; her ne kadar bu da Avrupa için kolay olmasa da asıl problem burada bitmiyor. Temel zorluk, toplumu bu yeni güvenlik anlayışına adapte etmekte ortaya çıkıyor. İnsanları devlet için, vatan için hizmet etmeye ve gerektiğinde fedakârlık yapmaya ikna etmek Avrupa açısından epey güç bir süreç olabilir.

— Avrupa’nın nüfus yapısı da bu noktada kıymetli bir dezavantaj yaratıyor. Bir öteki deyişle Avrupa’da demografi sorunu var. Yaşlanan bir nüfus kelam konusu ve genç nüfus oranı hudutlu. Bu durum hem askeri kapasitenin sürdürülebilirliği hem de toplumsal mobilizasyon açısından Avrupa’yı daha kırılgan hale getiriyor. Münasebetiyle Avrupa, sadece ekonomik ve teknolojik değil, tıpkı vakitte sosyolojik bir sınamayla da karşı karşıya.

EN HASSAS NOKTA: NÜKLEER CAYDIRICILIK TARTIŞMASI

Avrupa savunmasının en kritik ve tartışmalı boyutunu ise nükleer caydırıcılık oluşturuyor. NATO’nun mevcut yapısında ABD’nin sağladığı nükleer şemsiye, ittifakın temel güvenlik garantisi olarak kabul ediliyor. Avrupa ülkeleri ortasında bu kapasitenin nasıl telafi edileceği konusunda şimdi net bir uzlaşı bulunmuyor.

Bu çerçevede Almanya ile Fransa ortasında dikkat alımlı bir diyalog başladı. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ile Almanya Başbakanı Friedrich Merz, Fransa’nın nükleer caydırıcılığının başka Avrupa ülkelerini kapsayacak formda genişletilip genişletilemeyeceğini görüşüyor. Bu adım, Avrupa’nın savunma bağımsızlığı açısından tarihi bir dönüşüm manasına gelebilir. Fakat uzmanlar, bu çeşit bir sistemin kurulmasının hem siyasi hem de teknik açıdan son derece karmaşık olduğunu vurguluyor.