Beslenme yıllarca kolay bir denklem üzere anlatıldı: Protein kasları takviyeler, karbonhidrat güç verir, yağ depolanır, vitaminler de bedenin işleyişinde rol oynar. Bu yaklaşım yanlış değil fakat eksik olabilir.
Bilim beşerlerine nazaran besinler sadece kalori ve temel besin öğelerinden ibaret değil. Tabağımızdaki her yiyecek, bedenimizle etkileşime giren binlerce farklı kimyasal bileşik taşıyor.
Bugüne kadar beslenme bilimi çoğunlukla yaklaşık 150 bilinen besin bileşenine odaklandı. Fakat uzmanlar, gerçek sayının 26 binden fazla olabileceğini belirtiyor. Üstelik bu bileşiklerin birçok hâlâ tam olarak haritalanmış değil.
2003 yılında insan genomu çözüldüğünde, birçok bilim insanı bunun hastalıkların sırlarını büyük ölçüde ortaya çıkaracağını düşünüyordu. Fakat vakitle genlerin hastalık riskinin sadece küçük bir kısmını açıklayabildiği anlaşıldı.
Uzmanlara nazaran hastalık riskinin yaklaşık yüzde 10’u genetikle açıklanabilirken, geri kalan büyük kısım çevresel faktörlerle alakalı. Bu çevresel faktörlerin en değerlilerinden biri de beslenme.
Yani sıhhatimizi belirleyen şey sırf hangi genlerle doğduğumuz değil. Ne yediğimiz, bu yiyeceklerin bedende nasıl işlendiği ve bağırsaklarımızdaki mikroorganizmalarla nasıl etkileştiği de büyük kıymet taşıyor.
En aktüel haberlere ve son dakika gelişmelerine Google üzerinden anında ulaşmak için bizi favorilerinize ekleyin.
kaynak olarak ekleyin
Dünya genelinde berbat beslenme, 25 yaş ve üzerindeki yetişkin ölümlerinin yaklaşık beşte biriyle ilişkilendiriliyor. Avrupa’da ise kalp-damar hastalıklarına bağlı ölümlerin neredeyse yarısında beslenme kıymetli bir risk faktörü olarak görülüyor.
Buna karşın onlarca yıldır yapılan “daha az yağ, daha az tuz, daha az şeker” ikazları, obezite ve beslenmeye bağlı hastalıkların artışını durdurmaya yetmedi.
Bu tablo, bilim beşerlerine nazaran beslenme anlayışımızda hâlâ eksik bir kesim olduğunu gösteriyor. Sorun sırf fazla kalori almak ya da tek bir besin kümesini fazla tüketmek olmayabilir. Yiyeceklerin içindeki görünmeyen kimyasal dünyanın da anlaşılması gerekiyor.
Astronomide karanlık madde, direkt görülemeyen lakin tesiri kütleçekim yoluyla fark edilen gizemli maddeyi tanımlamak için kullanılıyor. Kainatın değerli bir kısmını oluşturduğu düşünülüyor fakat ışık yaymadığı için direkt gözlemlenemiyor.
Beslenme biliminde de buna benzeri bir benzetme yapılıyor. Her gün yediğimiz besinlerde çok sayıda görünmeyen ve gereğince incelenmemiş bileşik var. Bunların kimileri sıhhati destekleyebilir, kimileri ise hastalık riskini artırabilir.
Bu sebeple birtakım uzmanlar, besinlerdeki bu bilinmeyen kimyasal kozmosu “beslenmenin karanlık maddesi” olarak isimlendiriyor.
Bir elma, bir avuç kuruyemiş ya da bir tabak zerzevat sırf lif, vitamin ve mineral içermez. Bunların içinde bedenin farklı sistemleriyle etkileşime girebilecek yüzlerce, hatta binlerce doğal bileşik bulunabilir.
Sorun şu ki bu bileşiklerin büyük kısmının ne yaptığı hâlâ bilinmiyor. Kimileri hücreleri koruyabilir, kimileri iltihabı azaltabilir, kimileri bağırsak bakterileri tarafından büsbütün farklı moleküllere dönüştürülebilir.
Bu sebeple birebir yiyecek, farklı insanlarda farklı tesirler gösterebilir. Kişinin bağırsak mikrobiyotası, genetik yapısı, yaşı, hastalık geçmişi ve ömür şekli bu etkiyi değiştirebilir.
Bilim dünyasında bu bilinmeyen alanı çözmeye çalışan yeni yaklaşım “foodomics” olarak isimlendiriliyor. Bu alan; genlerin, proteinlerin, metabolizmanın, bağırsak bakterilerinin ve beslenmenin birbiriyle nasıl etkileştiğini incelemeyi amaçlıyor.
Foodomics, yiyecekleri sadece kalori hesabıyla pahalandırmıyor. Bir besinin içindeki bileşiklerin hangi genleri etkilediğini, hangi proteinlerle etkileştiğini, bağırsak bakterileri tarafından nasıl dönüştürüldüğünü ve hastalık süreçlerinde nasıl rol oynadığını anlamaya çalışıyor.
Bu yaklaşım, gelecekte bireye özel beslenme tekliflerinin daha bilimsel temellere oturmasını sağlayabilir.
Akdeniz diyeti uzun müddettir kalp sıhhati açısından en çok öne çıkan beslenme modellerinden biri. Zerzevat, meyve, tam tahıl, baklagil, kuruyemiş, zeytinyağı ve balık bu beslenme tertibinin temelini oluşturuyor. Kırmızı et ve tatlı tüketimi ise sonlu tutuluyor.
Ancak bilim insanlarının asıl merak ettiği soru şu: Bu diyet sebep işe yarıyor?
Yanıtlardan biri, bağırsak bakterileriyle alakalı olabilir. Kırmızı et ve yumurtadaki kimi bileşikler bağırsak bakterileri tarafından işlendiğinde TMAO ismi verilen bir molekül ortaya çıkabiliyor. Yüksek TMAO düzeyleri kalp hastalığı riskiyle ilişkilendiriliyor.
Bazı besinlerdeki doğal bileşiklerin ise bu üretimi baskılayabileceği düşünülüyor. Örneğin sarımsakta bulunan birtakım maddelerin TMAO oluşumunu engelleyebildiği belirtiliyor.
Bağırsaklarımızdaki bakteriler, yediğimiz besinleri sadece sindirmeye yardımcı olmuyor. Birebir vakitte bu besinleri yeni kimyasal bileşiklere dönüştürüyor.
Örneğin birtakım meyve ve kuruyemişlerde bulunan ellagik asit, bağırsak bakterileri tarafından urolitin ismi verilen bileşiklere çevrilebiliyor. Bu bileşiklerin, hücrelerin güç üretim merkezleri olan mitokondrilerin sıhhatiyle bağlı olduğu düşünülüyor.
Bu da beslenmenin sebep şahıstan şahsa değişebildiğini açıklayan kıymetli noktalardan biri. Birebir gıdayı tüketen iki şahısta, bağırsak bakterileri farklı olduğu için ortaya çıkan biyolojik tesir de farklı olabilir.
Beslenmenin tesiri sırf kan şekeri, kilo ya da kolesterol düzeyiyle sonlu değil. Bilim insanları, yediklerimizin genlerin çalışma biçimini de etkileyebileceğini belirtiyor.
Bu durum epigenetik olarak biliniyor. Epigenetik değişiklikler, DNA’nın kendisini değiştirmez fakat genlerin faal olup olmadığını etkileyebilir.
Bunun en çarpıcı örneklerinden biri, İkinci Dünya Savaşı sırasında Hollanda’da yaşanan kıtlık periyodundan geliyor. Hamilelik sırasında ağır besin yetersizliği yaşayan annelerin çocuklarında, ileriki yaşlarda kalp hastalığı, tip 2 diyabet ve şizofreni riskinin daha yüksek olduğu görüldü. Yıllar sonra yapılan incelemeler, bu bireylerin gen aktivitelerinde beslenmeyle kontaklı değişiklikler olduğunu ortaya koydu.
Bilim insanları şimdi besinlerdeki bu saklı kimyasal kainatı haritalamaya çalışıyor. Bu gayeyle yürütülen projelerde, yiyeceklerde bulunan moleküller tek tek kataloglanıyor.
Şimdiye kadar 130 binden fazla molekül listelenmiş durumda. Bu moleküllerin insan proteinleri, bağırsak bakterileri ve hastalık süreçleriyle nasıl ilişkili olduğu araştırılıyor.
Amaç, beslenmenin bedenle nasıl etkileştiğini gösteren geniş bir atlas oluşturmak. Böylelikle hangi moleküllerin sıhhati koruduğu, hangilerinin hastalık riskini artırabileceği daha net anlaşılabilir.
Beslenme biliminin uzun müddettir karşılık aradığı sorulardan biri de bu: Sebep kimi bireyler muhakkak bir diyetten büyük yarar görürken, kimileri birebir sonucu alamıyor?
Yanıt, besinlerin içindeki bilinmeyen bileşiklerde ve kişinin biyolojik yapısında gizli olabilir. Bağırsak bakterileri, genetik farklılıklar, metabolizma, kullanılan ilaçlar, yaş, uyku tertibi ve gerilim düzeyi birebir yiyeceğin tesirini değiştirebilir.
Bu sebeple gelecekte beslenme teklifleri daha şahsileştirilmiş hale gelebilir. Yalnızca “az yağ ye” ya da “daha çok zerzevat tüket” üzere genel teklifler yerine, kişinin biyolojik özelliklerine nazaran daha amaçlı beslenme planları hazırlanabilir.
Bilim beşerlerine nazaran besinlerdeki bilinmeyen moleküllerin çözülmesi, sadece sağlıklı beslenme tavsiyelerini değiştirmekle kalmayabilir. Yeni ilaçların, yeni işlevsel besinlerin ve hastalıklara karşı daha tesirli gözetici stratejilerin geliştirilmesini de sağlayabilir.
Bugün tabağımızdaki yiyecekleri hâlâ büyük ölçüde kalori, protein, yağ, karbonhidrat ve vitamin üzerinden kıymetlendiriyoruz. Lakin bilim ilerledikçe, besinlerin çok daha geniş bir kimyasal dünya taşıdığı anlaşılıyor.
Tıpkı cihandaki karanlık maddeyi anlamaya çalışmak üzere, beslenmedeki karanlık maddeyi çözmek de sıhhate bakışımızı değiştirebilir. Tahminen de geleceğin en kıymetli sıhhat sorularından biri artık şu olacak: Ne kadar yediğimiz kadar, yediğimiz şeyin içinde bilmediğimiz neler var?