Aklımıza takılan her soruda elimiz yapay zekâ uygulamalarına gidiyor. Üstelik yapay zekâ artık toplumsal medyanın da içinde. Kurumsal şirketlerde psiko-eğitim programları düzenleyen, bu kapsamda yapay zekâ ve duygusal zekâ konusunda da atölyeler veren klinik psikolog Dr. Şeniz Ünal bu durumun toplumsal hayatımızı etkilediğini söylüyor. Gençler kaliteli bağlantılar geliştirmekte zorlanıyor, eski kuşaklarsa bağ kurmanın eksikliğini daha çok hissediyor. Ünal’la yapay zekâ çağını ve duygusal zekâmıza tesirini konuştuk.
◊Duygusal zekâ tam olarak nedir? Bu bir yetenek midir?
Duygu; bir olay, bir durum sebebiyle ortaya çıkan beyin, vücut yansısıdır. His aksiyon ister. Katmanlıdır ve bazen birinci his tepkisel ve sıhhatsiz olabilir. Hissedilenin gerçek his olup olmadığını denetim etmek gerekir ki muhtaçlığı olan aksiyonu gerçekleştirelim. İşte, bu yanlışsız duyguyu kendinde ve karşındakinde keşfetme, manaya ve ona nazaran durum alma sürecinde duygusal zekâ devreye girer. Bu bir yetenek değil, marifettir; öğrenilir ve geliştirilir.
◊Siz de yapay zekâ çağında duygusal zekâyı geliştirmek üzerine çalışıyorsunuz, anlatır mısınız?
Yapay zekâ evvelce saatlerimizi verdiğimiz bir işi dakikalar içinde hallediyor. Lakin öbür taraftan bizi biraz yalnızlaştırıyor. Mesela bir ülkeye seyahate gideceğiz. Evvelden orayı gören, bilen arkadaşımızı arardık. Ancak artık ChatGPT’ye yahut Gemini’a soruyoruz. Yapay zekâya toplumsal medyayı da ekleyebiliriz. Zira algoritmayı ona nazaran koyuyor. Artık beşerlerle temas kurmamaya başlıyoruz. Halbuki insanı insan yapan aslında o kurduğumuz köprüler. Ancak bağımız azalınca toplumsal, özel yahut iş hayatımızda önemli aksamalar oluyor. Duyguyu nasıl işleyeceğimizi bilemiyoruz. Öfke patlamaları, alınganlık yaşıyoruz yahut içe kapanıyoruz. Yanlış anlaşılmalar oluyor. Güya ergenlik, hatta çocukluk çağı bağlantıları kuruyoruz.
◊Bu hususa yönelme fikri nasıl ortaya çıktı?
Bizim aslında direksiyonumuzda hisler var. Hisler alarm sistemimizdir. Hoşlukları gösteren kendi iç navigasyonumuzdur. Artık ben yapay zekâyla, bilgisayarla, teknolojiyle kendi iç pusulamdan uzaklaşır hale geldim. Bunu danışanlarımda; çift terapisinde de aile danışmanlıklarında da görüyorum.
‘SEZGİYE GEREKSİNİM VAR’
◊Yapay zekâ çağında duygusal zekâ kritik bir maharet mi olacak?
Bence olacak. Yapay zekâ teknik işleri yapacak lakin insan alakalarını gerektiren işlerde esasen meşakkat çekiyor. Bu noktada öğrenilmemiş bir insan ilgisi bizim elimizde patlayacak üzere hissediyorum. Yapay zekâ bugün herkesin elinin ucunda. Burada değişik bir şey ortaya koyan fark yaratacak. Onun için ben hâlâ, tahminen yakın gelecekte insan aklına, insan sezgisine ve insan yaratımına gereksinim olduğunu düşünüyorum.
◊Yapay zekâ sistemleriyle duygusal bağ da kuruluyor artık.
Bir de sizi daima olumlamak üzerine programlanmışlar. “Sen şahanesin, güzelsin, en hakikat soruyu soruyorsun.” Olağan münasebetlerde çatışmalar, tartışmalar, kahkahalar, ağlamalar olur. Bu kadar tehlikeli şey yok. O denli sanal kız arkadaşı, erkek arkadaşı olan danışanlarım var.
◊Nasıl bir arkadaşlık bu?
Mesela bir erkek, yapay zekâyı bir bayan olarak programlamış, ona isim de vermiş, saatlerce onunla konuşuyor. Eşi kıyameti koparıyor. “Gerçekten aldatmıyorum ya seni” diyor eşine. Bağlantıda sorun var fakat konuşmak yerine herkes köşesine çekilmiş yapay zekâsıyla bir arada. Terapi yerine geçme durumu var yapay zekânın, bazen de doktor yerine. Üstelik eksik ve yanılgılı bilgi verdiği de ispatlandı. Çok tehlikeli sular bunlar.
◊‘İçimizdeki İnsanlar-Alt Kişilik Hikâyeleri’ (Remzi Kitabevi) isminde bir kitabınız var. Yeni bir kitap çalışmanız olacak mı?
Evet, ikinci kitabım bitmek üzere. Yaz sonu yayımlamayı planlıyorum. Birinci kitabımda içimizdeki seslerden bahsediyordum. Artık onların içinden özel bir parçayı aldım, ona odaklanacağım.
‘ÇOK BÜYÜK BİR TEHLİKE BU’
◊Bu dijital çağ gençleri nasıl etkiliyor sizce? Kahramanmaraş ve Şanlıurfa’da yaşanan okul taarruzları bize ne anlatıyor?
Henüz etik, ahlaki, bilişsel, kültürel gelişimini tamamlamayan bir çocuğa yahut gence neyi yüklersek onu alır. Kültürel olarak arbede, itişme, savaş, dürtüsellik, denetim kaybıyla etraflı çocuk ve gençlerin, yaşadıkları zorluklarla başa çıkmayı öğrenmelerini, dürtü denetimi yapabilmelerini nasıl bekleyebiliriz? Ayrıyeten toplumsal medyanın da tesiriyle artık kaliteli bağlantılar gelişmiyor. Üç saatte kanka oluyor, üç günde kanlı bıçaklı düşmana dönüşüyorlar. Bir de kendini olduğundan farklı gösterme durumu var. Gençler ortasında yetersizlik duygusu ve korku artıyor. Olmayan sanal bir dünyayı gerçek zannedip depresyon yaşayabiliyorlar. Çok büyük bir tehlike bu.