British Columbia Üniversitesi’nde misyon yapan toplumsal psikolog Leanne ten Brinke de tam olarak bu mevzu üzerinde çalışıyor. “Toksik insanlar” tabirini kullanırken kastettiği şeyin, psikolojide “karanlık dörtlü” olarak bilinen kimi kişilik özellikleri olduğunu söylüyor.
Bunlar psikopati, narsisizm, Makyavelcilik ve sadizm olarak sıralanıyor. Psikopati daha çok dürtüsellik ve kuralları hiçe saymayla, narsisizm kendini merkeze koyma ve hak görme hissiyle, Makyavelcilik statü ve denetim dileğiyle, sadizm ise diğerinin acısından haz alma eğilimiyle ilişkilendiriliyor.
Uzman, bu özelliklerin birbirinden büsbütün bağımsız olmadığını da vurguluyor. Yani bir bireyde bu alanlardan birinde yüksek eğilim varsa başkalarında de benzeri izler görülebiliyor. Fakat burada asıl gaye birine “sen psikopatsın” ya da “sen narsistsin” demek değil.
Ten Brinke’ye nazaran kıymetli olan, karşıdaki kişinin soğukluk, manipülasyon, palavra ya da çıkarcılık üzere davranışlarını fark etmek ve buna karşı nasıl bir tavır alınacağını belirlemek.
Yalanı anlamak için “10 saniye” önerisi
Uzmanın bilhassa dikkat çektiği noktalardan biri, bu cins özellikleri taşıyan şahıslarda palavra söylemenin daha sık görülebilmesi. Bu nedenle geliştirdiği en pratik tekliflerden biri de “10 saniye testi” olarak öne çıkıyor. Mantık hayli kolay: Karşıdaki bireye makul çeşitte sorular sorup verdiği cevabın yapısına bakmak.
Ten Brinke’ye nazaran doğruyu söyleyen şahıslar, bir olayı anlatırken çoklukla daha fazla detaya giriyor. Buna karşılık palavra söyleyenler birden fazla vakit daha kısa, daha yüzeysel ve daha inançlı yanıtlar vermeyi tercih ediyor. Zira detay arttıkça çelişki riski de yükseliyor. Bu yüzden sadece “evet-hayır” ile geçilebilecek sorular sormak, palavra söyleyen kişi için daha rahat bir alan yaratabiliyor.
Uzman bu nedenle açık uçlu sorular öneriyor. Örneğin biri “Perşembe günkü toplantıya gittim” diyorsa, buna “Toplantıda ne konuşuldu?” üzere geniş bir soru sormak daha manalı olabilir.
Çünkü sahiden oradaysa o anın detaylarını vermesi daha kolay olacaktır. Lakin kişi palavra söylüyorsa, hem yeni detaylar uydurması hem de bunların daha evvel bilinen bilgilerle çelişmemesini sağlaması gerekecektir.
Ten Brinke’ye nazaran kişi açık uçlu soruya da kısa ve yuvarlak bir yanıt veriyorsa, bu noktada biraz daha detay istemek değerli. Gerçeği söyleyenler çoklukla bu çeşit ek açıklamalarda zorlanmıyor. Palavra söyleyenler ise yeni detaylar üretmekte daha çok tökezleyebiliyor.
Beklenmedik soru daha çok ele veriyor
Uzmanın dikkat çektiği bir öbür usul ise beklenmedik sorular sormak. Zira biri palavra söyleyecekse, birçok vakit en temel ve kestirim edilebilir sorulara hazırlanıyor. Lakin hazırlıksız yakalandığında bu kurgu daha kolay bozulabiliyor.
Örnek olarak iş görüşmesi veriliyor. Bir aday özgeçmişine 5 yıl boyunca bir teknoloji mağazasında çalıştığını yazdıysa, “Oradaki misyonunuz neydi?” üzere bir soru bekleyebilir.
Ama “Orada çalışırken öğlen ortasında en sevdiğiniz yemek yeri neresiydi?” üzere daha beklenmedik bir soruya hazırlıklı olmayabilir. Şayet nitekim orada çalıştıysa bu tıp detaylar daha doğal gelebilir. Çalışmadıysa, hem inandırıcı hem de doğrulanabilir bir yanıt üretmekte zorlanabilir.
Uzman, bu tıp ani sorular karşısında palavra söyleyen bireylerin bazen daha yavaş konuşmaya başladığını, sözlerde takıldığını ya da ağır biçimde düşünüyor üzere göründüğünü söylüyor. Yeniden de bunun tek başına kesin ispat olmadığını vurguluyor. Fakat genel tablo içinde değerlendirildiğinde ipucu verebiliyor.
Bedene değil, kelama bakın
Yalan söyleyen kişiyi anlamak denince birçok insanın aklına göz kaçırma, kıpırdanma, eliyle oynama üzere vücut lisanı kalıpları geliyor. Lakin uzmana nazaran bu mevzuda yaygın inanışlar sanıldığı kadar sağlam değil. Yapılan kimi araştırmalar, palavra söyleyenlerle doğruyu söyleyenler ortasında göz teması üzere klasik vücut lisanı işaretlerinde bariz bir fark olmadığını gösteriyor.
Yani birinin koltuğunda kıpırdanması ya da sola bakması, tek başına onun palavra söylediği manasına gelmiyor. Bu yüzden dikkati vücut lisanına değil, kullanılan sözlere ve cevapların yapısına vermek daha hakikat olabilir. Kişi soruları geçiştiriyor mu, çok mu kısa karşılık veriyor, detaya girmekten kaçıyor mu, anlattıkları belgisiz mi? Uzmanlara nazaran asıl odaklanılması gereken yer burası.
Ten Brinke’nin yaklaşımı, insanları etiketlemekten çok, irtibat sırasında tekrar eden kalıpları fark etmeyi öneriyor. Zira manipülatif ya da toksik davranışlar birçok vakit tek bir büyük işaretle değil, küçük fakat sık tekrar eden tutarsızlıklarla kendini gösteriyor.
Bu yüzden açık uçlu, beklenmedik ve ayrıntı isteyen sorular; hem palavrası ayırt etmek hem de karşınızdaki kişinin ne kadar dürüst davrandığını anlamak için daha fonksiyonel bir yol sunabiliyor.