ABD Başkanı Donald Trump ile İran idaresi ortasında imzalanan yeni mutabakat zaptı hem Washington’da hem de memleketler arası kamuoyunda geniş yankı uyandırdı. Aylar evvel İran’a yönelik sert açıklamalar yapan ve “koşulsuz teslimiyet dışında hiçbir muahede olmayacak” sözlerini kullanan Trump’ın, artık diplomatik bir mutabakata imza atması doğal olarak siyasi etraflarda farklı yorumlara neden oldu.
Dün açıklanan ve çatışmaları sona erdirmeyi amaçlayan mutabakat metni, kimi uzmanlara nazaran bir ‘teslimiyet belgesi’ olmaktan uzak görünüyor. Muahedenin ayrıntıları incelendiğinde İran’ın ekonomik ve diplomatik açıdan kıymetli kazanımlar elde ettiği değerlendirmeleri öne çıkıyor. Ayrıntılara yakından bakalım…
14 unsurluk ABD-İran muahedesinin neler olduğuna aşağıdaki haberimizden ulaşabilirsiniz.
İRAN’A EKONOMİK RAHATLAMA KAPISI MI AÇILDI?
New York Times’ta yer alan haberde mutabakatın en dikkat alımlı ögelerinden biri, İran’ın uzun müddettir yaptırımlar nedeniyle kısıtlanan petrol ihracatından tekrar gelir elde etmesinin önünü açması oldu. Uzmanlara nazaran bu gelişme, ekonomik baskı altında bulunan Tahran idaresine değerli bir nefes alma alanı sağlayabilir.
Anlaşma ayrıyeten İran’ın yıllardır çeşitli milletlerarası yaptırımlar nedeniyle erişemediği milyarlarca dolarlık dondurulmuş varlıklarının belli kurallar altında hür bırakılabilmesine yönelik bir yol haritası da içeriyor. Trump idaresi, kelam konusu fonların sadece İran’ın yükümlülüklerini yerine getirmesi ve ‘iyi davranış göstermesi’ durumunda kullanılabileceğini savunuyor. Fakat uzmanlar bunun, eski Lider Barack Obama periyodunda uygulanan siyasetlerle benzerlik taşıdığı görüşünde.
İran’ın dondurulmuş varlıklarının ne kadar olduğuna ve hangi ülkede bulunduğuna ise aşağıdaki haberimizden ulaşabilirsiniz.
Yine pek çok uzmana nazaran İran, savaş öncesi üretim düzeylerine dönmesi ve mevcut petrol fiyatlarının korunması halinde sadece bir yıl içerisinde 60 milyar doların üzerinde petrol geliri elde edebilir. Bu gelişme, son 10 yıldan fazla müddettir İran’a uygulanan yaptırımların temel desteklerinden biri olan güç kısıtlamalarının fiilen gevşetilmesi manasına da geliyor.
‘İFADE BİÇİMİYLE İRAN’IN, GÜYA İÇERİĞİ İTİBARİYLE DE ABD’NİN İSTEDİKLERİ OLUYOR’
En şimdiki haberlere ve son dakika gelişmelerine Google üzerinden anında ulaşmak için bizi favorilerinize ekleyin.
kaynak olarak ekleyin
Konuyu İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) Lideri Dr. Serhan Afacan’a danıştığımda, “Şu anki süreç İran’a ekonomik olarak bir nebze rahatlama kapısı açmış olabilir. Bu mutabakat zaptını şöyle yorumladım: Söz bimiyle İran’ın, güya içeriği itibariyle de ABD’nin istedikleri oluyor üzere geliyor bana” dedi ve şöyle devam etti:
— Unsurları birinci okuduğunuzda ‘İran’a daha ne verilecek?’ üzere bir algı oluşuyor; lakin içeriği gerçek tahlil ettiğimizde, bilhassa son unsura baktığımızda, en son mutabakatın bağlayıcı bir BM Güvenlik Kurulu kararıyla onaylanacağı görülüyor. Bu da İran’ın taleplerini bütünüyle karşılayan bir sonuç çıkmasını epey zorlaştırıyor. Zira BM Güvenlik Kurulu dediğimiz yapı içinde Fransa, İngiltere, Almanya, Çin ve Rusya üzere farklı çıkarları olan aktörler de sürece dahil. Dolayısıyla bu şartlarda, İran’ın Trump’la ikili seviyede istediği her şeyi alıp bunun direkt son metne dönüşmesi pek mümkün görünmüyor.
— Kaldı ki yaptırımların kıymetli bir kısmı BM yaptırımlarıdır ve bunları tek başına Trump’ın kaldırma yetkisi yoktur. ABD lakin kendi tek taraflı yaptırımlarını kaldırabilir. Öte yandan İran’ın nükleer programına ait de birtakım değerlendirmeler yapılıyor. Ben bilhassa ABD’nin bu alanı muğlak bıraktığını düşünüyorum. Zira müzakerelere açık olduğu söyleniyor, lakin İran’ın bu bahisteki temel hassasiyetlerinin teminat altına alındığına dair net bir söz yok. İran’ın nükleer faaliyetlerine yönelik önemli kısıtlamalar getirilmesinin epeyce mümkün olduğu görülüyor.
İLK TANKERLER YOLA ÇIKTI
Wall Street Journal’da yer alan haberde muahedenin tesirleri alanda görülmeye başladı. Bu hafta içerisinde petrol yüklü birkaç İran tankerinin limanlardan ayrılarak ABD deniz ablukasını aşması, ihracatın tekrar canlanacağının birinci somut işaretleri olarak bedellendiriliyor.
Haberde yer alan bilgilerde denizcilik takip bilgilerine nazaran, toplamda 5 milyon varilden fazla İran ham petrolü taşıyan Sonia I, Diona ve Hero II isimli tankerler Çabahar Limanı’ndan ayrılarak Umman Körfezi üzerinden milletlerarası sulara açıldı. Bu hareketlilik muhtemel yaptırım gevşemesine yönelik piyasa beklentilerinin bir sonucu olarak bedellendiriliyor.
Aynı haberde Vortexa Denizcilik Risk ve İstihbarat Yöneticisi Claire Jungman, tanker hareketlerinin zamanlamasına dikkat çekerek, gemilerin potansiyel mutabakat beklentisi doğrultusunda pozisyonlandırılmış göründüğünü tabir etti.
Dr. Serhan Afacan da bu durumu ihracatın yine canlanacağının birinci somut işaretleri olarak yorumlayarak, “Aslında bir müddettir durum aslında bu taraftaydı. Son birkaç gündür fiilen ABD ve İran, bu geçişleri karşılıklı olarak bir ölçü esnetmişti. Bir manada taraflar, denetimli bir ‘iyi niyet adımı’ göstererek süreci yumuşatmışlardı. Aksi halde bu noktaya gelinmesi pek mümkün görünmezdi. Bu gelişme de ihracatın tekrar canlanabileceğine dair birinci somut işaretler olarak değerlendirilebilir” dedi.
YENİ MUAHEDE İRAN EKONOMİSİNDEKİ DÖVİZ SIKIŞIKLIĞINI DEĞERLİ ÖLÇÜDE HAFİFLETEBİLİR
ABD’nin İran’ın petrol ihracatına müsaade verme kararı, yıllardır uygulanan yaptırım siyasetinde kıymetli bir değişiklik manasına geliyor. Washington, uzun müddet boyunca İran’ın nükleer programını sonlandırmak gayesiyle petrol satışlarını maksat alan kapsamlı ekonomik yaptırımlar uygulamıştı.
Yeni düzenleme sayesinde İran artık petrolünü sadece sonlu sayıdaki alıcıya değil, global pazardaki çok daha geniş bir müşteri kitlesine satabilecek. En azından şimdilik görünen bu… Bugüne kadar İran petrolünün büyük kısmı, memleketler arası fiyatların altında indirimli biçimde ve karmaşık lojistik ağlar kullanılarak ihraç ediliyordu. Satışların değerli kısmı Çin’deki bağımsız rafinerilere gerçekleştiriliyordu.
Yaptırımlar nedeniyle İran, gelirlerinin büyük kısmını de ülkeye getiremiyordu. Petrol satışlarından elde edilen milyarlarca dolar, çeşitli ülkelerdeki hesaplarda tutulurken Tahran bu fonlara fakat karmaşık finansal düzenekler, Körfez ülkeleri üzerinden yürütülen bankacılık süreçleri yahut kripto para transferleri aracılığıyla erişebiliyordu.
Yeni mutabakat ise İran’ın petrol gelirlerini ülkeye aktarabilmesini sağlayacak bankacılık irtibatlarının kurulmasını öngörüyor. Bu durumun, İran ekonomisindeki döviz sıkışıklığını kıymetli ölçüde hafifletmesi bekleniyor.
Yine Wall Street Journal’da yer alan haberde Eski ABD yaptırım yetkililerinden ve Columbia Üniversitesi öğretim vazifelisi Richard Nephew, muahedenin İran iktisadında tam manasıyla özgür piyasa yaratmayacağını fakat ülkeye önemli ölçüde kaynak sağlayacağını belirtti. Nephew, petrol gelirlerinin tekrar artmasının İran’ın kamu harcamalarını destekleyebileceğini, döviz rezervlerini güçlendirebileceğini ve uzun müddettir baskı altında bulunan ekonomik faaliyetlere ivme kazandırabileceğini söz etti.
İŞTE WASHINGTON İDARESİNİN BÜYÜK BAHİSİ
Asıl problem çok daha öbür zira mutabakat sırf petrol ihracatının önünü açmakla kalmıyor. Taraflar ortasında gündemde bulunan yaklaşık 300 milyar dolarlık yatırım planı da dikkat çekiyor. ABD idaresi, ekonomik entegrasyon ve gelir artışının İran’ın daha istikrarlı bir çizgiye yönelmesine katkı sağlayabileceği görüşünde. Lakin bu yaklaşım Washington’da ve bölgedeki kimi müttefik ülkelerde tartışmalara neden oluyor.
George W. Bush devrinde Ulusal Güvenlik Konseyi’nin Orta Doğu Yöneticisi olarak vazife yapan Michael Singh, mutabakatın kıymetli riskler içerdiğini savunuyor. Singh’e nazaran İran’a sağlanacak yeni finansal kaynaklar, rejimin ekonomik olarak güçlenmesine ve askerî kapasitesini yine inşa etmesine yardımcı olabilir. Singh bilhassa İran’ın bölgedeki vekil güçleri destekleme kapasitesinin artabileceği konusunda ihtarlarda da bulundu.
MEVCUT DURUM YENİ UYUŞMAZLIKLARA TABAN HAZIRLAYABİLİR Mİ?
New York Post’ta yer alan haberde Tel Aviv Üniversitesi Ulusal Güvenlik Çalışmaları Enstitüsü İran Araştırmaları Uzmanı Beni Sabti, kelam konusu sorudan hareketle kıymetli değerlendirmelerde bulundu. Beni Sabti, muahedenin içerdiği muğlak sözlerin ilerleyen süreçte taraflar ortasında önemli görüş ayrılıklarına neden olabileceğini söyledi.
Sabti, yaptığı değerlendirmede, “Bu metin farklı yorumlara açık. Taraflar birebir tabirleri farklı formlarda okuyabilir. Bu da yeni yanlış anlaşılmaların ve hatta yeni çatışmaların önünü açabilir” sözlerini kullandı. İran idaresinin geçmişte milletlerarası muahedelerde metinlerde yer almayan ek kazanımlar elde etmeye çalıştığını söyleyen Sabti, “İran rejimi her vakit yazılı olanın ötesinde avantaj elde etmeye çalışır” değerlendirmesinde bulundu.
ANLAŞMANIN EN ÇOK ELEŞTİRİLEN VE ENDİŞELENDİREN 5 MADDESİ
1- Lübnan hususu İsrail’in hareket alanını kısıtlayabilir
Beni Sabti’ye nazaran muahedenin en tartışmalı kısımlarından biri, Lübnan dahil tüm cephelerde askerî operasyonların kalıcı olarak sona erdirilmesini öngören unsur oldu. Sabti’ye nazaran bu tabir bilhassa İsrail açısından önemli soru işaretleri yaratıyor. Zira İsrail, uzun yıllardır Lübnan’daki İran takviyeli Hizbullah gayelerine yönelik operasyonlar düzenliyor. Sabti, “İsrail kendi güvenliği kelam konusu olduğunda gerekli gördüğü adımları atmaya devam edecektir. Bu hususta her vakit Washington’un çizdiği hudutlar içinde hareket etmeyebilir” değerlendirmesinde bulundu.
DR. SERHAN AFACAN: ‘İRAN’IN EN SOMUT KAZANIMI LÜBNAN’
“Benim gördüğüm kadarıyla İran’ın en somut kazanımı, hatta beni şaşırtan kısmı Lübnan meselesi” diyen Dr. Serhan Afacan, “Lübnan üzerinden ABD, güya İran’ın hamiliğini kabul etmiş üzere bir imaj veriyor. Bir taraftan ABD ve müttefikleri, Lübnan’da tüm cephelerde taarruzların durdurulmasından kelam ediyor; akabinde da kalıcı olarak Lübnan’da akınların sona erdirilmesi için müzakereler yapılacağına dair sözler yer alıyor” dedi ve şöyle devam etti:
— Burada birinci akla gelen mana şu: Hatırlayalım, İran 7 Haziran’da İsrail’i vurmuştu. İsrail İran’ı direkt vurmasa da Lübnan’ı maksat aldığı için İran da İsrail’i vurdu. Hasebiyle İran açısından bildiri netleşti: ‘Ya Lübnan ya hiç.’ Aslında İranlı yetkililer de bunu açıkça söz ediyordu; İran bu kazanımı elde etmiş üzere görünüyor. ABD, bir öteki hükümran devlet olan Lübnan üzerinde İran’a dolaylı bir kelam hakkı vermiş üzere duruyor; bu hayli dikkat alımlı.
— Öte yandan, mutabakatta ne İsrail ne de Lübnan masada yer alıyor. Lakin öbür taraftan tüm taraflara ‘saldırıları durdurma’ daveti yapılıyor. Bu durumda Hizbullah’ın durumunun da yine tanımlanması gerekiyor. Benim anladığım kadarıyla ABD, burada Oslo sürecine giden bir düzenek işletmek istiyor. Yani Hizbullah ile İsrail ortasında dolaylı bir olağanlaşma sürecinin yerini oluşturmaya çalışıyor.
2- ABD’nin İran muhalefetine dayanağı tehlikeye girebilir
Mutabakat zaptında tarafların birbirlerinin iç işlerine müdahale etmeme taahhüdünde bulunması da tenkitlerin odağında yer aldı. Yeniden Sabti’ye nazaran bu unsur, ABD’nin gelecekte İran’daki demokrasi yanlısı hareketlere, insan hakları aktivistlerine ve rejim zıddı protestolara verdiği takviyesi sonlandırabilecek bir yer oluşturabilir.
3- Hürmüz Boğazı’nda yeni fiyatlandırma endişesi
Sabti’nin dikkat çektiği üçüncü başlık ise global güç ticaretinin can damarı olarak görülen Hürmüz Boğazı oldu. Mutabakat zaptında İran’ın Umman ile birlikte boğazın gelecekteki idaresi ve denizcilik hizmetlerine ait görüşmeler yürütmesi öngörülüyor. Sabti, bu belirsizliğin İran ve Umman’ın Hürmüz’den geçen gemilere çeşitli hizmetler karşılığında fiyat uygulamasının önünü açabileceğini belirtiyor. Bu türlü bir uygulamanın ise global ticaret ve güç piyasaları üzerinde değerli sonuçlar doğurabileceği söz ediliyor.
4- İran’a verilmesi planlanan 300 milyar doların kaynağı belirsiz
Mutabakat zaptında İran’ın yine inşası ve ekonomik kalkınması için en az 300 milyar dolarlık bir yatırım planı oluşturulması öngörülüyor. Lakin Sabti’ye nazaran bu fonun nereden sağlanacağı ve nasıl kullanılacağı konusunda önemli soru işaretleri bulunuyor. Evrakta finansmanın Körfez ülkelerinden mi, özel yatırımcılardan mı yoksa milletlerarası kuruluşlardan mı geleceğine dair rastgele bir açıklama yer almıyor.
5- Dondurulmuş İran varlıklarının hür bırakılması en büyük kaygılardan biri
Bu unsur haber girişinde de bahsettiğimiz üzere en çok sorgulanan bahislerin başında geliyor. Esasen Sabti’nin en sert tenkitlerinden biri de bu unsura oldu. Sabti, özgür bırakılacak milyarlarca doların İran halkına ulaşmayacağını savunarak, kaynakların rejimin askerî programlarına yahut bölgesel vekil güçlerine aktarılacağını düşünüyor.
TRUMP’TAN BİREBİR TEHDİT: “ANLAŞMA OLMAZSA YİNE BOMBALARIZ”
Trump ise mutabakatın başarısız olması durumunda askerî seçeneğin masada kalmaya devam edeceğini açıkladı. ABD Başkanı, diplomatik sürecin sonuç vermemesi halinde İran’a yönelik operasyonların tekrar gündeme gelebileceğini belirterek, “Ne gerekiyorsa yapacağız” iletisi verdi.