Kanser hiçbir vakit tek bir nedenle ortaya çıkmıyor. Bedenin çeşitli risk faktörlerine tıpkı anda maruz kalması, kanser hücrelerinin büyümeye başlaması ve bağışıklık sisteminin bu hücreleri vaktinde yok edememesi sürecin temelini oluşturuyor. Uzmanlara nazaran bağırsak kanserinde de tablo bu türlü. Lakin bugün dikkat çeken asıl nokta, bu kanser cinsinin bilhassa genç yetişkinlerde daha süratli artması.
İngiltere’de bağırsak kanseri olaylarının 25-49 yaş kümesinde yılda yüzde 3’ten fazla arttığı, buna karşılık 65 yaş üstünde teşhis oranlarının misal süratte düştüğü belirtiliyor. Emsal eğilim diğer ülkelerde de görülüyor. Örneğin ABD’de 1990’larda doğan yetişkinlerin, 1960’larda doğanlara kıyasla erken başlangıçlı bağırsak kanseri açısından 5 kat daha yüksek risk taşıdığı tabir ediliyor.
Eskiden 50 yaş altındaki şahıslarda daha az görülen bu tümör tipi için memleketler arası ölçekte büyük araştırmalar başlatıldı. Uzmanlara nazaran burada genetik değişim tek başına açıklama olamaz; zira genler bu kadar kısa müddette bu ölçüde değişmez. Bu yüzden gözler, son yıllarda süratle değişen çevresel ve ömür üslubu etkenlerine çevrilmiş durumda.
1. ULTRA İŞLENMİŞ BESİNLERE BAĞIMLILIK
Uzmanlara nazaran son on yıllardaki en büyük değişim, ultra işlenmiş besin tüketimindeki artış oldu. Hazır mamalardan atıştırmalıklara, paketli yiyeceklerden hazır yemeklere kadar birçok eser, bilhassa bugünün 25-50 yaş kümesinin hayatında çocukluktan beri daha fazla yer aldı. Daha ileri yaştaki jenerasyonlar ise bu eserlere bu kadar erken ve ağır maruz kalmadı.
Bu tıp yiyeceklerin ortak özelliği; rafine ve ucuz içeriklerle üretilmeleri, çok sayıda katkı unsuru içermeleri, lif bakımından yoksul olmaları ve iltihaplanmayı artırabilmeleri. Uzmanlara nazaran burada en kritik noktalardan biri bağışıklık sistemi. Zira son yıllarda kanser araştırmaları, bağışıklık sisteminin erken kanser hücrelerini her gün fark edip yok etmede düşündüğümüzden çok daha kıymetli rol oynadığını gösterdi.
Bağışıklık sisteminin büyük bir kısmı kalın bağırsağın iç yüzeyinde yer alıyor ve burada bağırsak mikrobiyotasıyla, yani bağırsakta yaşayan milyarlarca bakteri, virüs ve mantarla yakın alaka içinde çalışıyor. Ultra işlenmiş besinler, hem lif eksikliği hem de emülgatörler, tatlandırıcılar ve boyalar üzere yeni kimyasallar nedeniyle bu dengeyi bozabiliyor. Sonuçta iltihap artıyor, bağışıklık sistemi zayıflıyor ve kanser hücreleri daha kolay saklanabiliyor.
Bu nedenle uzmanların birinci önerisi, ultra işlenmiş besinleri azaltmak, lif alımını artırmak ve fazla kilolardan kurtulmak. Bilgilere nazaran lif tüketimi bağırsak kanseri riskini azaltan en dengeli faktörlerden biri. Her 10 gram ek lifin riski yaklaşık yüzde 10 düşürebileceği belirtiliyor. Lifin en ağır bulunduğu kaynaklar ise sebzeler, meyveler, baklagiller, kuruyemişler ve tohumlar. Ayrıyeten obezite ve hareketsizlik de bağırsak kanseri riskini artırıyor. Fazla yağ dokusu iltihabı körüklüyor, iltihap da bağışıklık sistemini bozabiliyor. Bu nedenle kilo denetimi ve sistemli fizikî aktivite, sırf genel sıhhat için değil, bağırsak kanseri riskini azaltmak için de kıymet taşıyor.
2. BESLENMEDEKİ PESTİSİTLER
Uzmanların dikkat çektiği ikinci başlık pestisitler ve yabancı ot ilaçları. Meyve ve sebzelerin yüzeyinde, ayrıyeten kahvaltılık gevrekler üzere kimi eserlerde bu unsurların kalıntıları bulunabiliyor. 1960’lardan bu yana bu maruziyetin arttığı, her ne kadar kimi bölgelerde düşüş yaşansa da büsbütün ortadan kalkmadığı belirtiliyor. Resmi kurumlar bu düzeylerin inançlı olduğunu söylese de, uzmanlar bu testlerin birçoklarının uzun periyot insan verisine değil, daha çok hayvan çalışmalarına dayandığını hatırlatıyor. Düşük dozda lakin uzun vadeli maruziyetin, bilhassa bağışıklık sistemi üzerinde tesirli olabileceği düşünülüyor
Bazı yaygın yabancı ot ilaçlarının daha az kan kanserleriyle temaslı bulunmuş olması, bağırsak kanseri için de benzeri bir ihtimali gündeme taşıyor. Lakin şu basamakta bu alandaki bilgilerin hâlâ yetersiz olduğu vurgulanıyor. Uzmanların önerisi ise temkinli davranmak. Organik eser tercih etmek, bilhassa yüksek pestisit riski taşıyan meyve ve zerzevatları âlâ yıkamak ve bahçecilikle uğraşanların sistemli pestisit kullanımını azaltması bu tedbirler ortasında sayılıyor. Bununla birlikte, pestisit kaygısıyla meyve ve zerzevattan büsbütün uzak durmanın daha büyük kusur olacağı da belirtiliyor. Zira bitkisel çeşitlilikten gelen yararlar, bu risklerden daha ağır basıyor.
3. GİDEREK ARTAN MİKROPLASTİK MARUZİYETİ
Mikroplastikler, kum adedinden daha küçük plastik parçacıkları olarak tanımlanıyor ve artık havada, suda, besinlerde, kıyafetlerde ve günlük hayatın neredeyse her alanında bulunuyor. Uzmanlara nazaran bugün bağırsak kanseri riski artan jenerasyon, plastik şişeler, polyester kıyafetler ve ağır plastik kullanımının içine doğdu. Bu parçacıkların bağırsak duvarında da saptandığı belirtiliyor. Fareler ve laboratuvar deneylerinden gelen çok sayıda ön klinik bilgi, mikroplastiklerin bedende tahrişe, iltihaba ve bağışıklık sisteminde bozulmaya yol açabileceğini düşündürüyor. Hatta birtakım kanser süreçlerini tetikleyebilecekleri de konuşuluyor. Lakin burada değerli bir hudut var: Şu anda insanlarda net ve güçlü klinik delil şimdi yok. Tekrar de uzmanlar, plastik şişe ve kapları mümkün olduğunca azaltmayı, daha az sentetik kıyafet almayı ve bilhassa plastik lif döken dokuma eserlerini daha dikkatli kullanmayı öneriyor. Bu alanın yeni olduğu, gerçek risk seviyesini anlamak için daha fazla araştırmaya gereksinim duyulduğu da bilhassa vurgulanıyor.
4. HAVA KALİTESİ
Uzmanlara nazaran bağırsak kanseriyle ilişkilendirilen bir öteki muhtemel başlık da hava kirliliği. Kentlerde yaşayan şahıslarda bağırsak kanseri oranlarının kırsal alanlarda yaşayanlara nazaran daha yüksek olduğuna dikkat çekiliyor. Eskisi üzere ağır dumanlı kent görünümleri olmasa da, havadaki ince partikül hususların hâlâ önemli sorun yarattığı belirtiliyor. Bu çok küçük parçacıklar akciğerlere, oradan da kana karışabiliyor. İngiltere, ABD ve Çin’de yapılan çok sayıda çalışmada, ince partikül husus maruziyeti ile kolon kanseri riskinde yüzde 40’a varan artış ortasında ilişki bulunduğu aktarılıyor. Araç egzozlarından çıkan kimi hidrokarbonların kansere yatkınlık oluşturabileceği, bunun da yeniden bağışıklık sistemi ve iltihap üzerinden tesirli olabileceği düşünülüyor. Bu nedenle ağır trafikte bisiklet kullananların maske takması, kirliliğin ağır olduğu ortamlardan mümkün olduğunca kaçınılması ve genel maruziyetin azaltılması öneriliyor. Ayrıyeten terleme yoluyla kimi ziyanlı unsurların bedenden atılabileceğine dair erken bilgiler olduğu için buhar banyosu ya da sauna üzere usullerin de destekleyici olabileceği tabir ediliyor. Fakat bu alanda da daha fazla bilimsel çalışmaya gereksinim olduğu hatırlatılıyor. Uzmanların verdiği genel bildiri ise epey net: Bağırsak kanserindeki artış bir anda ortaya çıkmadı ve muhtemelen tek bir nedene de bağlı değil. Ultra işlenmiş besinler, pestisitler, mikroplastikler ve hava kirliliği üzere çağdaş ömrün modülleri, bağışıklık sistemi ve iltihap üzerinden birlikte tesirli oluyor olabilir. Kesin tablo şimdi tam netleşmese de, daha doğal beslenme, daha az işlenmiş besin, daha düşük kimyasal maruziyet ve daha faal hayat üzere adımların riski azaltma açısından güçlü adaylar olduğu düşünülüyor. En çarpıcı ihtar ise şu: Uzmanlara nazaran bugünün etrafı ve ömür biçimi, genç jenerasyonları ebeveynlerinden ve büyüklerinden farklı biçimde etkiliyor. Bu nedenle bağırsak kanserini artık sadece yaşlılıkla ilişkilendirilen bir hastalık üzere görmek giderek daha aldatıcı hale geliyor.