‘Gümüş kurşun’ stratejisi! Trump, daima ‘anlaşma yakın’ diyor… Lakin gerçekte ne planlanıyor?

ABD Başkanı Donald Trump’ın İran ile yürüttüğü savaş, başlangıçta süratli bir zafer beklentisiyle sunulsa da bugün giderek çözümsüzlüğe sıkışmış bir stratejik bilmeceye dönüşmüş durumda. Kısa müddette sonuçlanacağı öngörülen operasyonlar uzadıkça Washington’daki tablo da netleşiyor: sahada üstünlük tezine karşın masada denetim kaybı yaşanıyor.

Öte yandan şu sıralar masada mutabakata dair beklentiler olsa da ABD tarafında tartışılan mevzulardan biri de ‘gümüş kurşun’ olarak isimlendirilen strateji… Peki ne planlanıyor? 

İKİ BÜYÜK TUZAĞIN İÇİNE SIKIŞMIŞ DURUMDA

Washington kulislerinde konuşulan değerlendirmelere nazaran Trump, biri jeopolitik başkası iç politik olmak üzere iki büyük tuzağın içine sıkışmış durumda. İran’ın geri adım atmaması ve güç koridorları üzerindeki baskısını artırması, ABD’nin askeri operasyonlarının beklenen sonucu üretmesini engelliyor. Birebir vakitte savaşın uzaması, Amerikan kamuoyunda da önemli rahatsızlık yaratıyor.

Amerikan kamuoyunda savaş aksisi eğilim giderek güç kazanmaya başladığı da görülüyor. Başkanın kamuoyu takviye oranının yüzde 30’lar düzeyine gerilediği söz edilirken, ülkede artan akaryakıt fiyatları da Beyaz Saray üzerindeki baskıyı önemli formda artırdı.

Özellikle akaryakıtın galon fiyatının ortalama 4,50 doların üzerine çıkması, Amerikan iktisadında yeni bir enflasyon baskısı yaratırken, savaşın maliyetine ait tenkitler de sertleşiyor. Uzmanlara nazaran İran’ın Hürmüz Boğazı üzerindeki fiili denetim kapasitesi, global güç piyasalarını direkt etkileyerek Washington’un ekonomik ve siyasi hareket alanını daraltıyor.

ABD’de yapılan değerlendirmelerde, Trump’ın artık savaşı sürdürmek için gerekli siyasi dayanağı bulmakta zorlandığı belirtiliyor. Bu durumun da Beyaz Saray’ın vakit zaman çelişkili açıklamalar yapmasına neden olduğu söz ediliyor. Trump’ın son haftalarda sık sık ‘anlaşma çok yakın’ bildirisi vermesi, askeri stratejileri birdenbire değiştirmesi ve diplomatik süreçlerle ilgili optimist açıklamalar yapması da bu sıkışmışlığın bir sonucu olarak yorumlanıyor.

Fotoğraflar: AP

‘KENDİ KAZDIĞI KUYUYA DÜŞTÜ’

Güvenlik ve Terör Uzmanı Emekli İstihbarat Albay Coşkun Başbuğ, ABD’nin İran siyaseti ve İsrail ile münasebetleri üzerinden dikkat çeken değerlendirmelerde bulundu. Başbuğ’un tahliline nazaran Trump’ın dış siyaset tercihleri, bilhassa İsrail’e duyduğu inanç ve bu doğrultuda şekillenen stratejik adımlar, Washington’un Orta Doğu denkleminde kritik sonuçlar doğurdu.

Başbuğ, Trump’ın İran ile tansiyon sürecinde başlarda direkt bir savaş amacı taşımadığını, lakin siyasi hesaplarla hareket ettiğini belirterek, “Trump, süreci bir seçim kazanımına dönüştürme ihtimali üzerinden okudu. İsrail’in yönlendirmeleri ve ABD içindeki siyasi dayanak istikrarları bu tercihte tesirli oldu. Planlanan senaryoda süratli sonuç ve siyasi kar hedeflenmişti. Lakin İran’ın devlet kapasitesi ve toplumsal yapısı bu tıp bir süratli tahlili mümkün kılmadı” dedi ve ekledi:

“Trump şöyle bir çıkarım yaptı: Hamaney’i öldürürüz, İran sokakları aslında karışık; bu durum ortamı daha da gerer ve savaşı çok uzatmadan bitirir, istediğimizi alırız. Lakin görüldüğü üzere bu plan tutmadı, tutacak üzere de değildi. Zira İran idaresi ve halkı Venezuela üzere değil. Bugün ise kendi kazdığı kuyuya düştü. Ekonomik olarak bir baskı altında ve iç siyasette, kendi ismine işler daha büyük bir çıkmaza hakikat gidiyor.”

‘GÜMÜŞ KURŞUN’ STRATEJİSİ TARTIŞMASI

CNN’de yer alan haberde, Amerika merkezli fikir kuruluşu Quincy Institute for Responsible Statecraft bünyesinde İran üzerine çalışmalar yürüten Trita Parsi, Trump idaresinin yaklaşımını ‘gümüş kurşun stratejisi’ (silver bullet) olarak tanımlıyor. Bu strateji, tek bir büyük ve kararlı atağın İran’ı geri adım atmaya zorlayacağı varsayımına dayanıyor. 

Önce ABD ve İsrail’in hava operasyonlarıyla İran liderliğinin amaç alınması planlandı. Akabinde İran’ın askeri tesislerine ağır bombardıman düzenlendi. Sonrasında İran limanları ve deniz trafiğine yönelik abluka teşebbüsleri geldi. Son kademede ise ‘özgürlük projesi’ uygulamaya konuldu. Lakin tüm bu atılımlara karşın İran idaresinin çökmediği görülüyor.

Coşkun Başbuğ da bu stratejinin başından beri yanlış olduğuna vurgu yaparak, “İran halkını güzel etüt etmediler. İran halkı, lideri ölünce tam tersi halde birleşir. Trump, dağılacaklarından emindi fakat bu olmadı. Esasen bunu alanda gördüler; lakin gördüklerinde artık her şey için çok geçti. Artık orada kaldıkça daha da batıyorlar” dedi.

İran İhtilal Muhafızları içerisinde önemli bir çözülme yaşanmadığı, tersine öldürülen kumandanların yerine daha sert çizgide yeni isimlerin geldiğini söyleyen Başbuğ, “İran idaresi açısından rejimin ayakta kalması bile başlı başına stratejik bir muvaffakiyet manasına geliyor” dedi.

ŞİMDİ NELER OLACAK?

Savaşın sona erdirilmesine yönelik son umut ise Pakistan arabuluculuğunda yürütülen diplomatik teşebbüsler olarak gösteriliyor. ABD, İran ve Pakistanlı arabulucular ortasında müzakere edilen tek sayfalık bir mutabakat metninin, çatışmaların sonlandırılması için yeni bir çerçeve oluşturabileceği belirtiliyor. Kelam konusu evrakın, savaşı sona erdirmenin yanı sıra taraflar ortasında 30 günlük yeni bir müzakere süreci başlatmayı hedeflediği söz ediliyor.

Bazı milletlerarası kaynaklar mevcut görüşmelerin, savaşın başlangıcından bu yana tarafların muahedeye en fazla yaklaştığı süreç olduğunu savunuyor. Lakin uzmanlar, tek sayfalık bir metnin Washington ile Tahran ortasında yaklaşık yarım asırdır süregelen krizleri çözmek için kâfi olmayacağı görüşünde birleşiyor. Zira masada sadece ateşkes değil; İran’ın nükleer programı, balistik füze faaliyetleri, bölgesel vekil güç ağları, ekonomik yaptırımlar ve Hürmüz Boğazı üzerindeki denetim üzere son derece karmaşık başlıklar bulunuyor.

İran tarafının bilhassa ağır ekonomik yaptırımların kaldırılmasını talep ettiği, ayrıyeten Hürmüz Boğazı’ndan geçen petrol ve doğalgaz tankerlerinden ekonomik çıkar elde etme amacını de koruduğu belirtiliyor. İran tarafının bilhassa ağır ekonomik yaptırımların kaldırılmasını talep ettiği, ayrıyeten Hürmüz Boğazı’ndan geçen petrol ve doğalgaz tankerlerinden ekonomik yarar elde etme maksadını de koruduğu belirtiliyor.

Bu sefer masadan olumlu bir sonuç çıkacağını düşünen Coşkun Başbuğ, “ABD ile İran, Hürmüz’ün pazarlığında karşı karşıya. İran zati bu bölgeye hâkim olmanın sıkıntısında; Basra Körfezi üzerinden önemli bir kelam sahibi olmak istiyor. Trump ise buradaki ekonomik alanı tek başına bırakmama, ‘beraber işletelim’ üzere bir strateji kurma eğiliminde. Bu durum öteki ülkeleri rahatsız ediyor; onlar da ABD ile münasebetleri keseriz kartını öne sürüyor. Münasebetiyle süreç tıkanmış durumda, fakat bu defa bir tahlil çıkması da mümkün görünüyor” dedi. Başbuğ şöyle devam etti:

“Çünkü ABD zorlanıyor. İki ülke de bir biçimde kendi açısından bir muvaffakiyet öyküsü yazarak bu işi bitirecek üzere duruyor. İsrail ise süreci baltalamaya çalışıyor; zati ataklarından bunu görüyoruz. Lakin bu sefer ABD ve İran daha kararlı görünüyor. İsrail’in de süreci bozması pek mümkün olmayacak üzere. Ben büyük ihtimalle savaşın biteceğini düşünüyorum artık.”

BÖLGESEL VEKİL GÜÇLER ENDİŞESİ

Washington’daki güvenlik etraflarında en büyük telaşlardan biri de İran’ın bölgesel vekil güç ağlarını tekrar organize etme ihtimali. ABD idaresi, İran dayanaklı yapıların tekrar Lübnan’da faaliyetlerini artırabileceğinden tasa ediyor. Aspen Güvenlik Forumu’nun yeniden müdürü Anja Manuel, CNN’e yaptığı değerlendirmede savaşın şimdi bitmediğini vurgulayarak şu tabirleri kullandı:

“Operasyonun ismini değiştirebilirsiniz, ateşkesi ilan edebilirsiniz fakat değişmeyen gerçek Hürmüz Boğazı’nın kapalı olmasıdır. Petrol fiyatları yüksek, Amerikan şirketleri ziyan görüyor ve kriz çözülmekten hâlâ çok uzak.”