ABD’nin İran’a sunduğu ateşkes teklifinde hangi hususlar yer alıyor

Washington, İran’ın nükleer altyapısının büsbütün sökülmesini, uranyum stoklarının teslim edilmesini ve kapsamlı kontrol düzeneklerinin kabul edilmesini istiyor. İran’ın teklife karşılık vermek için çarşamba gününden itibaren 48 saati olduğunu duyuran ABD Başkanı Donald Trump, anlaşma sağlanamaması halinde askeri seçeneğin devreye girebileceğini belirtti. Görüşmelerde Fordo, Natanz ve İsfahan tesisleri ile Hürmüz Boğazı’ndaki geçiş güvenliği başlıkları öne çıktı.

Trump, nükleer görüşmelerde ilerleme sağlandığını belirterek salı gecesi Hürmüz Boğazı’ndaki “Özgürlük Projesi”ni durdurdu. İran tarafının ise kabul edilmesi halinde 30 günlük detaylı müzakere sürecine geçilmesini sağlayabilecek ABD çerçevesini değerlendirmeye aldığı bildirildi.

Washington idaresi, İran’ın nükleer silah edinme gayesi taşımadığına dair garanti vermesini talep etti. ABD ayrıyeten Fordo, Natanz ve İsfahan tesislerinin sökülmesini, yer altındaki nükleer çalışmaların yasaklanmasını, talep üzerine kontrol yapılmasını ve ihlal durumunda cezai yaptırımlar uygulanmasını istedi.

Trump, çarşamba günü yaptığı açıklamada, “Anlaşmazlarsa, bombalama başlar” ifadelerini kullandı. ABD Başkanı ayrıca, “ama onlarla daha evvel de bu türlü hissetmiştim, bu yüzden ne olacağını göreceğiz” kelamlarıyla sürece ait temkinli bildiri verdi.

ABD ve İran ortasındaki ateşkese rağmen savaş Lübnan’da durmadı. İsrail, perşembe gecesi Lübnan’ın başşehri Beyrut’a hava saldırısı düzenledi. 

NÜKLEER TESİSLERİN SÖKÜMÜ

ABD, İran’ın sırf uranyum zenginleştirme faaliyetlerini durdurmasını değil, mevcut altyapının büsbütün ortadan kaldırılmasını da hedefliyor. Fordo, Natanz ve İsfahan’daki tesislerin sökülmesinin muahedenin temel kuralları ortasında yer aldığı belirtilirken, Kazma Dağı altındaki tesisin de kapsam dışında bırakılmaması gerektiği söz edildi.

Demokrasiyi Savunma Vakfı’ndan nükleer uzmanı Andrea Stricker, tüm santrifüjlerin, plütonyum tekrar sürece tesislerinin ve üretim kapasitesinin kontrollü biçimde ortadan kaldırılması gerektiğini kaydetti.

Fordo Nükleer Tesisi

ZENGİNLEŞTİRİLMİŞ URANYUM

ABD tarafı, İran’ın sırf yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş 440 kilogram uranyum stokuna odaklanmasını kâfi görmüyor. Yüzde 20 düzeyindeki uranyumun da silah üretimine giden süreçte kritik etap oluşturduğu değerlendirilirken, düşük düzeyde zenginleştirilmiş binlerce kilogram uranyumun İran’da bırakılmasının nükleer programın tekrar başlaması için temel oluşturabileceği belirtiliyor.

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı Yöneticisi (UAEA) Rafael Grossi, “Yüzde altmış açık bir öncelik, lakin yüzde yirmi bir evvelki adım ve o da değerli. Seçilen seçeneğe bağlı olarak, sevkiyat yahut seyreltme, yüzde 5’lik değerli bir ölçü muhtemelen özel bir kıymetlendirme gerektirecektir.” açıklamasını yaptı.

UAEA Direktörü Rafael Grossi

DENETİMLER

Washington, UAEA’nın sırf İran’ın “nükleer tesis” olarak tanımladığı alanlara değil, gerekli görülen tüm bölgelere erişim sağlamasını talep etti. ABD tarafı, askeri tesislerin kontrol dışında bırakılmasının muahedenin uygulanabilirliğini zayıflatacağını savundu. İran’da daima vazife yapacak tam vakitli bir kontrol grubunun kurulmasının en tesirli yollardan biri olacağı öngörülüyor.

Wall Street Journal’ın (WSJ) haberine nazaran, İran’ın geçmişte yürüttüğü nükleer faaliyetlere ait tam bilgi vermesi mutabakatın temel ögeleri ortasında bulunuyor. Sürecin akabinde UAEA’nın doğrulama düzeneğini devreye sokmasının planlandığı belirtildi. Haberde, İran’ın bu standart uygulamadan muaf tutulmasının geçmişte olduğu üzere kontrol süreçlerini zayıflatabileceği görüşüne yer verildi.

HÜRMÜZ BOĞAZI

Anlaşma taslağında İran’ın Hürmüz Boğazı’nı, ABD ablukasının gevşetilmesine paralel formda etaplı olarak yine açması öngörülüyor. ABD, tanker trafiğindeki düşüşün akabinde geçiş güvenliğinin açık biçimde garanti altına alınmasını istedi. Son muahedede tüm mayınların kaldırılması, mecburî güzergâh uygulamalarının sona ermesi ve özgür geçişin yine sağlanması hedefleniyor.

İran İhtilal Muhafızları, Hürmüz Boğazı’nda denetim ettiği alanı gösteren bir harita paylaşmıştı.

YAPTIRIMLAR

Beyaz Saray, yaptırımların sadece mutabakatın imzalanmasına değil, İran’ın kurallara uyup uymadığına bağlı olarak kaldırılacağını tabir etti. ABD, kısa ve belli bir takvim çerçevesinde silahların sökülmesinin nükleer yaptırımların kaldırılmasını sağlayabileceğini kıymetlendiriyor. “Terörizm” ve insan haklarının ihlaline dayandırılan yaptırımlarının ise İran’ın siyasetlerinde değişiklik olmadığı sürece devam edebileceği tabir edildi.

‘İRAN TRUMP’IN STRATEJİSİNDEN FAYDALANDI’

Haberde İran’ın, Trump’ın yürüttüğü gecikme ve belirsizlik stratejisinden faydalandığı değerlendirmesi yapıldı. İran devlet medyasının çarşamba günü ABD teklifini eleştirdiği aktarılırken, üst seviye bir ABD yetkilisinin rejimin Washington’un kırmızı çizgilerine direnmeye devam edebileceğini söylediği kaydedildi.

ABD tarafı, İran’ın yerli zenginleştirme faaliyetlerine muhtaçlık duymadığını savunuyor. WSJ, Trump idaresinin Barack Obama periyodundaki yaklaşımın bilakis İran’da idarenin vakitle değişeceği varsayımına güvenmemesi gerektiğini öne sürdü.

Ayrıca gelecekte vazife yapacak bir ABD liderinin tekrar sert yaptırımlar uygulayacağının garanti olmadığı belirtildi. Haberde, Trump’ın İran’a yönelik baskı siyasetini sürdürmesinin muahedenin uygulanabilirliği açısından kritik olduğu değerlendirmesine yer verildi.