Hürmüz’de tarihi eşik: ABD ve İran ortasında kördüğüm çözülüyor mu! Ya 14 husus ya ‘destansı öfke’

ABD ile İran ortasında sonuçsuz kalan müzakereler nedeniyle ‘yeni bir savaş’ korkusu hakimken, tarafların sürpriz bir halde uzlaşmaya varmak üzere olduğu belirtildi. Axios’un Beyaz Saray’a dayandırdığı habere nazaran, Washington ve Tahran, savaşı sona erdirecek 14 unsurluk, tek sayfalık bir “Mutabakat Zaptı” üzerinde uzlaşmaya çok yakın. Gelişme, ABD Başkanı Donald Trump’ın Hürmüz Boğazı’ndaki ticari gemilere ABD donanmasının eşlik etmesini sağlayan “Özgürlük Projesi”ni durdurduklarını açıklamasının akabinde geldi.

KARŞILIKLI YÜKÜMLÜLÜKLER

Pakistan arabuluculuğunda yürütülen bâtın diplomasi süreci sonuç vermeye başladı. Washington idaresi, Tahran’dan 48 saat içinde son karşılık bekliyor. Muahedenin sağlanması halinde bölgede çatışmaların durması ve 30 günlük ağır bir diplomasi sürecinin başlaması öngörülüyor. Taslak metne nazaran İran, uranyum zenginleştirme faaliyetlerine derhal orta verecek. Lakin bu mühletin uzunluğu konusunda mutabakat yok: İran 5 yıl önerirken, ABD 20 yıl talep ediyor. Müddetin sonunda ise İran’a düşük düzeyde zenginleştirme müsaadesi verilmesi planlanıyor.

HÜRMÜZ NİHAYET AÇILACAK

Anlaşma kapsamında ABD’nin, İran’a ilişkin dondurulmuş milyarlarca doları özgür bırakması ve yaptırımları kademeli olarak kaldırması bekleniyor. Ayrıyeten Hürmüz Boğazı üzerindeki ablukanın kaldırılmasıyla güç sevkiyatının tekrar sürat kazanacağı söz ediliyor. Mutabakatın imzalanması durumunda kalıcı barış görüşmelerinin İslamabad yahut Cenevre’de yapılması planlanıyor. Fakat uzmanlar, sürecin başarısız olması halinde ABD donanmasının ablukayı daha da sertleştirebileceği ihtarında bulunuyor.

ZENGİNLEŞTİRİLMİŞ URANYUM TAŞINACAK

İddiaya nazaran İran, yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyumu teslim etmeyi de kabul edebilir. Bu kapsamda seçeneklerden biri, gerecin ABD’ye taşınması. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı bilgilerine nazaran İran’ın yaklaşık 450 kilogram zenginleştirilmiş uranyum stoku bulunuyor. Sözkonusu gerecin ABD’nin geçen yıl 12 gün süren savaşta bombardıman sonucu hala enkaz altında olduğu düşünülüyor.

TRUMP TEHDİT ETTİ

İran’ın Hürmüz’ü açmaya yönelik muahedeye uymaması halinde savaşın yine başlayacağını söyleyen Trump yaptığı paylaşımda, İran’ın mutabakat koşullarını kabul etmesi durumunda mevcut operasyonların sona ereceğini ve Hürmüz Boğazı’nın tüm ülkelere açık hale geleceğini belirtti. Lakin Tahran idaresinin mutabakata uymaması halinde ABD’nin bombardımana tekrar başlayacağını söz ederek atakların evvelkinden çok daha yüksek seviyede ve yoğunlukta olacağını vurguladı. Dün yaptığı açıklamada da, İran’la muahede konusunda “iyimser” olduğunu ve sürecin 1 haftada sonuca ulaşmasını beklediğini belirtti. Dışişleri Bakanı Marco Rubio da evvelki gün savaşın bittiğini belirterek bundan sonra savunma durumunda olacaklarını tabir etmişti.

ARAKÇİ’NİN PEKİN ZİYARETİ NE ANLAMA GELİYOR

İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi savaştan çıkış yolunu Çin’de arıyor. Son haftalarda İslamabad, Maskat ve Moskova temaslarının devamı niteliğindeki ziyaret kapsamında Arakçi, dün de Pekin’de mevkidaşı Wang Yi ile bir ortaya geldi. Savaşın akabinde yapılan birinci yüz yüze temas olan ziyaret, zamanlamasıyla da dikkati çekti. ABD Başkanı Donald Trump’ın Çin Devlet Lideri Şi Cinping ile 14-15 Mayıs’ta yapacağı görüşmeden günler evvel gerçekleşen temas, Tahran’ın Washington baskısını dengelemek için Pekin kartını ne ölçüde devreye sokabileceğini test eden bir adım olarak görülüyor. Bu çerçevede ziyarete ait üç başlık öne çıkıyor.

CAN SİMİDİ PEKİN

Tahran idaresi, ikili abluka altındaki Hürmüz Boğazı’nda artan tansiyonun gölgesinde Çin’i bir “ekonomik nefes borusu” olarak görüyor. Arakçi’nin Pekin ziyaretinin merkezinde de Çin’in petrol ithalatını sürdürmesini istiyor. Çin, İran’ın ihraç ettiği petrolün yüzde 80’inden fazlasını satın alıyor. Trump idaresi Hürmüz’ün açılması için Pekin’e davet yaparken, Pekin ise ‘güvenilir ve tarafsız bir arabulucu’ olarak konumlanmaya çalışıyor.

ZAMANLAMA KRİTİK

Arakçi’nin ziyaretinin kıymetli başlıklarından ikincisini ise İran’ın barış planı oluşturuyor. ABD’yi birinci etapta şad etmeyen planın milletlerarası seviyede “meşru tahlil zemini” olarak kabul edilmesini hedefleyen Tahran, BM Güvenlik Konseyi’nde veto hakkı olan Çin’in ABD çizgisine yaklaşmasını engellemeye çalışıyor. Tahran cephesinde Çin’in veto kartının ‘dostluk’ kisvesi ile korunması, ABD’ye İran’ın ‘dostları ve seçenekleri olduğunu’ göstermenin bir yolu olarak görülüyor.

20 MİLYAR DOLARLIK ARAYIŞ

Tahran’ın Pekin’den beklentisi sırf siyasi dayanakla de hudutlu değil. İki ayı aşan savaş nedeniyle iktisadı çökme noktasına gelen İran, 20 milyar dolarlık finansman dayanağına muhtaçlık duyuyor. Pekin’in sağlaması beklenen finansmanın geri ödemesinin ise, Tahran ile Pekin ortasında uzun vadeli petrol mutabakatları ve İran’a gelen Çinli turist sayısının artırılması üzere öteki gelir kaynakları yoluyla gerçekleşmesi öngörülüyor.