270 milyar dolarlık kriz: İran ve ABD ortasında yeni tansiyon | Müzakerelerde bu düğüm çözülür mü?

ABD Başkanı Donald Trump, “savaşları bitireceğim” vaadiyle seçilmesinin akabinde 2026’yı Venezuela’ya operasyon ve İran’a savaşla açtı. Gelinen noktada ABD ile İsrail’in İran’a başlattığı müşterek savaşın kapsamı ve tesiri o denli arttı ki savaş neredeyse global siyasetin tek husus başlığı haline geldi.

ABD’nin hiçbir müttefikine müracaattan, İsrail’le birlikte 28 Şubat’ta İran’a savaş açmasının akabinde 8 Nisan’da süreksiz ateşkes sağlandı. Böylelikle Amerikan ve İranlı heyetler 11 Nisan’da İslamabad’da kalıcı ateşkesi görüşmek için bir ortaya geldi. Ancak 21 saat süren müzakerelerde düğümler çözülemedi.

Hürmüz Boğazı’ndaki deniz ticaretinin gelecekte nasıl yönetileceğinden, İsrail’in Lübnan’a yönelik taarruzlarına ve İran’ın nükleer programı ve uranyum stoklarına kadar çok kapsamlı ve çözülmesi sıkıntı sorunlar görüşmelerde masaya yatırıldı. Fakat ABD-İran müzakereleri en çok, ABD Lider Yardımcısı JD Vance’in görüşme sırasında 12 sefer Donald Trump’ı, bir defa de Binyamin Netanyahu’yu aramasıyla gündeme geldi.

İRAN SAVAŞ TAZMİNATI İSTİYOR

Tahran idaresi, ateşkesin ilan edildiği 8 Nisan’da, müzakerelerde görüşülecek 10 husus ortasında “İran’a verilen ziyanların hesaplanıp büsbütün tazmin edilmesi” koşulunun da yer aldığını duyurmuştu. Şimdi İran Hükümet Sözcüsü Fatma Muhacerani ise, ABD-İsrail ataklarından kaynaklanan savaş tazminatının birinci kestirimlere nazaran 270 milyar dolar civarında olduğunu açıkladı.

İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf (solda) ile Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, İslamabad’da. Fotoğraf: AP

Sözcü, savaş tazminatının birinci belirlemelere nazaran yalın haliyle 270 milyar dolar civarında olduğunu, kesin sayının ilgili makamlar tarafından açıklanmasıyla netleşeceğini tabir etti.

Öte yandan, İran’ın BM Daimi Temsilcisi Said İravani de ABD ve İsrail’in İran’a karşı yürüttüğü savaşta yer aldıkları gerekçesiyle Suudi Arabistan, Katar, BAE, Bahreyn ve Ürdün’den tazminat talep ettiklerini belirtti.

ABD SAVAŞ TAZMİNATI ÖDER Mİ?

270 milyar dolarlık bir meblağı başında canlandırmakta zorlananlar için ufak bir kıyas yapalım:

İran savaşı başlamadan önce ABD Başkanı Trump’ın sık sık topraklarına katmaktan bahsettiği Grönland’ı ABD’nin satın alması durumunda ödenmesi gerekecek ölçü 700 milyar dolarak olarak tabir ediliyordu.

Zaten İran Hükümet Sözcüsü Fatma Muhacerani de kelam konusu tazminatın, ziyan gören sivil binalar, iş yerleri ve fabrikalar üzere alanların yanı sıra Minab’daki okula düzenlenen taarruzda hayatını kaybeden kız öğrencilerin haklarını kapsayacağını kaydetti.

O vakit akıllara gelen birinci soruları çabucak soralım: ABD bu tazminatı öder mi? Savaş tazminatı ödenmesi çatışmaları bitirir mi?

Emekli Büyükelçi Uluç Özülker, değerlendirmesine Trump’ın tazminat konusundaki tavrının olağanüstü net olduğunu belirterek başladı. “Trump, ‘Bu parayı ben ödemem. İran şu yahut bu halde karşı çıkmasaydı bunların hiçbiri yaşanmazdı. Bütün bu olan bitenin müsebbibi direkt doğruya İran’ın kendisidir’ görüşüne sahip” diyen Özülker, Trump’ın daha önce yaptığı konuşmalarda bölgedeki ülkelere de dönük kelamlar sarf ettiğini hatırlattı ve açıklamasını şöyle sürdürdü:

“Eğer burada rastgele bir tazminat olacaksa bu temel itibariyle Gazze için olur’ halinde konuşmuştu. Vaktinde bunu çok ön plana çıkarmıştı. Hatırlarsanız, ‘Ben 10 yılda çiçek bahçesine çeviririm, her şey bana ilişkin olacak; 17 milyar dolarlık da bir birinci finansmanı sağlamayı kabul ediyorum. Bunun ötesinde yapılacak harcamaların da bölgedeki Arap ülkeleri tarafından üstlenilmesi gerekecektir’ halinde açıklaması var. O kelamlarından de çok farklı şeyler söylemedi.”

Özülker, ABD’nin yaşananların direkt doğruya İran’ın yanılgısının sonucu olduğunu belirttiğine ve ‘İcap ederse bir şey yapılmaz’ diye düşündüğüne işaret etti. ABD’nin bu tavrının değiştirilemeyeceği kanaatinde olduğunu aktaran Özülker, bu fikrini de şu tabirlerle açıkladı:

“Çünkü burada eşitler ortasında olmayan bir gayretten kelam ediyoruz. Trump kendi istikametinden silahlı kuvvetleriyle, parasıyla ve takviyesiyle buraya hakimiyetini büsbütün ortaya koymuş, öbürleri de füzelerle vurmaya çalışıyor.

JD Vance, İslamabad’da Jared Kushner ve Steve Witkoff ile konuşma yaparken. Fotoğraf: AP 

Bizzat ABD Lider Yardımcısı JD Vance, ileri sürülen hususların kabul edilebilir olmadığını lisana getirdi. ABD, gelip de İran’ı istila ederse, yalnızca İran’ın petrol gelirlerinden bu paralar çarçabuk ödenir fakat bunun olmaması konusunda hepimizin ortak bir fikri var.”

Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Kamer Kasım ise, tazminat konusun bir paket içinde yer aldığını, yani İran-ABD ile görüşmelerinde birtakım kaideler ileri sürüldüğünü anımsattı.

‘GÖRÜŞMELERDEKİ EN SIKINTI PROBLEM NÜKLEER PROGRAM’

ABD’nin İran’a “Nükleer programından vazgeç, zenginleştirilmiş uranyumu bana ya da Memleketler arası Atom Gücü Ajansı’na ver” dediğine vurgu yapan Prof. Dr. Kasım, İran’ın da “Hem Hürmüz’ün statüsü değişsin hem de ABD bende bir yıkıma neden oldu bu savaşta, tazminat ödesin” dediğini kaydederek, kelamlarını şöyle sürdürdü:

“O nedenle bunlar bir paket olarak görüşülecek şeyler. ABD’nin tazminatı kabul edeceğini ve ödeyeceğini zannetmiyorum. Ancak İran’ın dondurulmuş varlıkları var; bir hesaba nazaran bunlar da 27 milyar dolar. ABD halihazırda bunun 6 milyar dolarının özgür bırakılabileceğini söyledi, İran ise tamamının hür bırakılmasını istiyor. Fakat ABD savaş tazminatı üzere bir şey ödemez. Aslında bu ‘Ben haksız bir formda yıkım yaptım’ tezini kabul etmek olur, ABD zati bu türlü bir bakış açısına sahip değil. Lakin İran biraz pazarlığı üst perdeden açmak için bu talepte bulunuyor diye düşünüyorum.”

İran’ın nükleer programının katiyetle sonlandırılması ve zenginleştirilmiş uranyumun da İran’da kalmaması sıkıntısının ABD’nin kırmızı çizgisi olduğunun altını çizen Kasım, ABD’nin bir de bu nükleer programa belirli bir mühlet koymak istediğini kaydetti:

“ABD, İran’ın 20 yıl boyunca hiçbir nükleer program yürütmemesini istiyor, İran da bunun 10 yıl ve altında bir müddet olmasını istiyor. Şu anda bunu görüşüyorlar.”

NÜKLEER MÜZAKERELER YILLARCA SÜRMÜŞTÜ

Öte yandan bir noktayı da hatırlatmakta yarar var; Viyana’da düzenlenen İran nükleer müzakereleri yıllarca sürmüştü. P5+1 ülkeleri (ABD, Rusya, Çin, İngiltere, Fransa+Almanya) ve İran ortasındaki nükleer müzakereler 2006-2015 ortasında gerçekleşmiş, Temmuz 2015’te Kapsamlı Ortak Aksiyon Planı (KOEP) imzalanmıştı. Görüşmeler, bilhassa 2013-2015 yılları ortasında sürat kazanmıştı.

Şimdi savaş üzere daha karmaşık ve kıymetli bir sorunun 21 saatte tahlile bağlanmasını beklemek pek de gerçekçi olmaz. Uluç Özülker bu hususa ait değerlendirmesine ise, görüşmede masaya yatırılacak hususların ABD tarafından yaklaşık bir ay evvel ortaya atıldığını ve İran’dan buna 10 unsurluk bir yanıt çıktığını hatırlatarak başladı.

Fotoğraf: AP

“Yani diğer bir deyişle, ABD ve İran, rastgele bir masa etrafında buluşamayacakları bir devirde bu metinleri teati etmek suretiyle, neyin ne halde olması gerektiği konusundaki kanılarını net ortaya koydular.”

Zaten rastgele bir biçimde bir tahlil bulunamayacak ise, müzakereye gidilmeyeceğini lisana getiren Uluç Özülker, tarafların bir masa etrafında buluşmadan evvel arabulucularla süreci başlattığını kaydetti:

“Netice itibariyle, hiç anlaşamadığınızı bile bile gidip masanın etrafında oturursanız, oradan çıkacak sonuçları veto etmenin ötesinde yapacak hiçbir şeyiniz yoktur; bu da arbede etmek demektir.

Bu kadar başka düşündükleri bahisler etrafında görüşmeden evvel arabulucuyla bu sıkıntıyı götürmek istediler. O nedenle Amerikalılar ‘Çok net formda birinci fazı atlattık’ diyor. Yani ABD ile İran’ın müzakerecileri görüşmelere başlayacaktır. Bu da demektir ki iki taraf da kendilerine güveniyor, tahlili bulabilecek pozisyonda olduklarını düşünüyor ve imkansızı kabul etmek ya da reddetmek açısından bir seçim yapmakta değiller.”

Prof. Dr. Kamer Kasım da müzakere süreciyle ilgili olarak, “Tarafların savaş istediğini düşünmüyorum lakin talepler çok üst perdeden açıldı ve pazarlıkla halledilebilecek hususlar bunlar” diye konuştu.

Görüşmelerdeki en güç mevzunun ABD’nin İran’ın nükleer planı durdurması talebi olduğunu tabir eden Kasım, açıklamasına şöyle devam etti:

“Diğer mevzular zati kolay, mesela ABD, ‘İran vekil güçlere dayanak vermesin’ diyor, bence İran bunu kabul eder. Hürmüz Boğazı konusunda da İran daha evvel olmayan bir statü istiyor. Esasen bunun boyutu yalnızca İran ile ilgili değil; bunu yani geçişlere para vermeyi Hürmüz Boğazı’nı kullanan öbür ülkeler de istemez. En fazla, boğaz, memleketler arası bir statüye kavuşur. Hürmüz’den geçişleri bir memleketler arası konsorsiyum denetim eder; bu da anlaşılabilir ancak İran’ın nükleer programı konusunda bir muahede sağlanamazsa görüşmelerden bir sonuç alınamaz.”

Müzakerelerde nükleer mevzuda en azından bir takvim oluşturulamazsa görüşmelerin yeniden kesilebileceğine dikkat çeken Kasım, “Dolayısıyla ‘Taraflar kısa bir müddette yüzde 100 anlaşacak’ demek şu kademede sıkıntı. Ancak kesilir, tekrar başlar, bu bir müzakere sürecidir, bu türlü birkaç ay devam edebilir” dedi.

İRAN ABD’NİN BU PARAYI VERMEYECEĞİNİ BİLİYOR

Böyle bir müzakere ortamında İran heyeti de ABD’nin savaş tazminatını kabul etmeyeceğini öngörmüş olsa gerek. Pekala neden bu tazminatı talep etti? Uluç Özülker, “Burada para konusunun Kongre ile Trump’ın ortasında ne kadar büyük bir uçurum yarattığını hatırlatmak lazım” diyerek, Trump’ın Kongre’den daha öbür paralar da istediğini ve Kongre’nin bu paraların verilmesini reddettiğini söyledi:

“Mesela, dört milyar dolar istendi ve Kongre’den gelen karşılık ‘Hayır alamazsın’ oldu. Devam ettirmesi lazım bir yandan lakin bu sefer de memurlarının paralarını ödeyemez hale geldi. Sonuçta Trump’ın bir yeren para bulması lazım.”

Özülker kelamlarını sözlerle sonlandırdı:

“Bu ortada rastgele bir tahlil çıkmazsa zannediyorum ki ülkemiz dahil olmak üzere farklı şeylerle meşgul olacak yeni bir ortam oluşacak ve bununla ilgili bir sürecin içinde bulabiliriz kendimizi. ABD ile İran’ın birbiriyle böylesi çekiştikleri bir ortamda bunun bedelini ödeyecekler ortasına inşallah biz de katılmayız.”