ABD’nin elindeki en güçlü koz! Ne vakit ve nasıl kullanacak? ‘Gerçekten ağır baskı altında’

ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’a karşı yürüttüğü güç siyaseti, alandaki askeri üstünlüğe karşın stratejik ve siyasi açmazlarla karşı karşıya. Hürmüz Boğazı üzerinden şekillenen kriz, global iktisat ve güç güvenliğini direkt tehdit ederken, tarafların atılımları savaşın bahtını belirleyecek kritik bir periyoda işaret ediyor.

ABD ile İran ortasında tırmanan tansiyonda yüzeysel güç istikrarı incelendiğinde, Washington idaresinin açık orta üstünlüğü dikkat çekiyor. Yaklaşık üç kat daha büyük nüfusa sahip olan ABD, dünyanın en güçlü askeri kapasitesi ve en büyük iktisadıyla İran karşısında bariz bir avantaj taşıyor. Bu tabloya, İsrail’in yüksek teknolojiye dayalı askeri gücü ve gelişmiş istihbarat ağı da eklendiğinde, çatışma birinci bakışta İran açısından kazanılması sıkıntı bir çaba olarak bedellendiriliyor.

Ancak alandaki gelişmeler, klasik askeri güç ölçütlerinin ötesinde bir istikrar oluştuğunu ortaya koyuyor. İran sahip olduğu hudutlu askeri ve ekonomik kapasiteye karşın, bu zayıflıkları stratejik avantaja dönüştürmeyi başardı. Bilhassa uzun müddettir yaptırımlar altında yaşayan ülke, kriz idaresi ve asimetrik savaş stratejilerinde değerli bir tecrübe kazandı.

Analistlere nazaran Tahran idaresi, direkt askeri zafer hedeflemek yerine, rakiplerinin zayıf noktalarını maksat alan bir yıpratma stratejisi izliyor. Bu stratejinin merkezinde ise global güç akışının en kritik geçiş noktalarından biri olan Hürmüz Boğazı yer alıyor.

SAVAŞIN EN KRİTİK YERİ

İran’ın Hürmüz Boğazı’nı kısmen kapatma kararı, savaşın seyrini değiştiren en değerli atılımlardan biri oldu. Dünya petrol ticaretinin değerli bir kısmının geçtiği bu dar su yolu, global iktisat açısından hayati ehemmiyet taşıyor. Savaş öncesinde günde 100’ün üzerinde petrol tankerinin geçtiği boğazda, İran’ın kısıtlamaları sonrası bu sayı dramatik biçimde düştü.

Son olarak İran’ın sırf 20 tankerin geçişine müsaade vereceğini açıklaması, ABD tarafından diplomatik bir kazanım olarak sunulsa da uzmanlara nazaran bu durum aslında krizin derinliğini gözler önüne seriyor. Zira mevcut tablo, olağan koşullarda büsbütün açık olması gereken bir ticaret yolunun, kriz nedeniyle kısmi olarak işleyebildiğini ortaya koyuyor.

BEYAZ SARAY’DA ‘DİPLOMASİ ZAFERİ’ TARTIŞMASI

Beyaz Saray’da düzenlenen basın toplantısında ise ABD idaresinin bu gelişmeyi “diplomatik başarı” olarak nitelendirmesi dikkat çekti. Fakat bu telaffuz, Washington’ın pazarlık gücünün sonlu olduğu tarafındaki tenkitleri de beraberinde getirdi. Uzmanlara nazaran, askeri olarak üstün bir gücün bu çeşit ödünleri muvaffakiyet olarak sunması, stratejik bir zayıflığın göstergesi olarak yorumlandı.

Siyaset Bilimleri Uzmanı Doç. Dr. Faik Tanrıkulu da bu görüşe katılıyor. Doç. Dr. Tanrıkulu, “Askeri olarak üstün bir güç için bu türlü bir tabloyu diplomatik muvaffakiyet diye sunmanın birinci maliyeti, caydırıcılığın aşınması olarak yorumlamak gerekir” dedi ve ekledi:

“Çünkü burada özgür seyrüsefer tekrar tesis edilmiş olmuyor; İran, geçişi kendi siyasal onayına bağlayan fiilî bir ‘izin rejimi’ kurmuş oluyor. Trump 26 Mart’ta İran’ın 10 tankere geçiş müsaadesi vermesini bir ‘jest’ üzere sundu, lakin Beyaz Saray gemiler hakkında detay paylaşmadı; sonraki gün İran’ın teminat verdiği Çin kontaklı iki gemi boğazdan çıkmayı deneyip geri döndü. Bu da şunu gösteriyor: kısmi geçiş, tertibin geri geldiği manasına gelmiyor; tam bilakis, ABD’nin mutlak deniz üstünlük telaffuzuna karşın İran’ın kuralları belirleyebildiği algısını güçlendiriyor.”

İRAN, HÜRMÜZ BOĞAZI’NI KULLANARAK SAĞLADIĞI AVANTAJI NE KADAR DAHA SÜRDÜREBİLİR?

İran’ın bu kartı birinci sefer kullanmadığını 1984’ten itibaren ‘Tanker Savaşı’ devrinde Basra Körfezi’nde çok sayıda gemiye taarruzlar düzenlediğini, mayınlar döşediğini ve hız botlarıyla tankerleri maksat aldığını söyleyen Doç. Dr. Faik Tanrıkulu, “ABD bunun üzerine Temmuz 1987’de Operasyon Earnest Will’i başlatarak konvoy sistemi kurmak zorunda kaldı. Fakat o periyodun en ağır taarruzlarında bile İran, boğazdaki trafiği büsbütün durduramadı; piyasalar vakitle ahenk sağladı. 2011’de Ahmedinejad, 2018’de Manevî emsal tehditler savurdu, ancak her seferinde geri adım atıldı. Zira Hürmüz’ü kapatmak, İran’ın da kendi ekonomik çıkarlarını vuruyordu” dedi.

Bugün ise tablonun daha ağır bir stratejik krize işaret ettiğini söyleyen Doç. Dr. Tanrıkulu, “Hürmüz’de yaşanan her tansiyon, sadece güç piyasalarını değil, global istikrarları de sarsıyor. Petrol fiyatlarındaki sıçrama, tanker trafiğindeki sert düşüş, sigorta maliyetlerindeki artış ve Körfez’de biriken gemiler, oranın ne kadar hayati olduğunu bir sefer daha gösterdi. Özellikle Japonya, Güney Kore ve Hindistan üzere güç ithalatçısı ülkeler için Hürmüz, yalnızca bir geçiş noktası değil, ekonomik güvenliğin temel hattıdır” formunda konuştu.

STRATEJİK GAYELER BELİRSİZ

Washington açısından sorunun sırf iktisat ya da kamuoyu baskısı olmadığını asıl sorunun stratejik gayelerin meçhullüğü olduğuna dikkat çeken Doç. Dr. Faik Tanrıkulu, şöyle devam etti:

— Bir yanda İran’ın füze kapasitesini yok etmek, başka yanda rejim değişikliği ya da nükleer programı bitirmek üzere birbirini tamamlamayan maksatlar dillendiriliyor. Bu da savaşın siyasi maliyetini artırıyor. Dahası, ABD müttefiklerinden de beklediği dayanağı tam manasıyla bulamıyor. Bu durum, askeri gücün tek başına kâfi olmadığını, siyasi çıkış yolunun ise her geçen gün daha da daraldığını gösteriyor.

— Ayrıyeten Trump açısından bu savaş sürdürülemez; zira bu savaş askeri olarak uzadıkça siyasi olarak kaybettiriyor. Kamuoyu dayanağı eriyor. Ipsos’un 31 Mart 2026 tarihli anketine nazaran Amerikalıların yüzde 66’sı, amaçlar tam gerçekleşmese bile savaşın süratlice bitmesini istiyor; yüzde 60’ı İran’a yönelik askeri akınları onaylamıyor. Bilhassa bağımsız seçmende memnuniyetsizlik çok yüksek. Bu, savaş uzadıkça Trump’ın iç siyasette hareket alanının daraldığını gösteriyor.

ASKERİ SEÇENEKLER YÜKSEK MALİYET RİSKİ TAŞIYOR

ABD’nin Hürmüz Boğazı’nı askeri güç kullanarak açma kapasitesi bulunuyor. Fakat bu seçeneğin önemli riskler barındırdığı belirtiliyor. Mümkün bir askeri müdahale durumunda:

* İran’ın ABD gemilerine saldırması propaganda zaferi yaratabilir.

* Çatışmanın genişlemesi kaçınılmaz hale gelebilir.

* Kara birliklerinin devreye girmesi gerekebilir.

* ABD kayıpları iç siyasette önemli baskı oluşturabilir.

Benzer halde, İran’ın petrol ihracatının merkezi olan Harg Adası’na yönelik mümkün bir operasyon da riskli senaryolar ortasında yer alıyor. Bu türlü bir atak İran iktisadına ağır darbe vurabilir, fakat Tahran’ın geri adım atmasını garanti etmiyor.

‘İRAN’I GÜÇ AMAÇ YAPAN ÖGELERDEN BİRİ SAVAŞMA TARZI’

“Washington’da sık sık tıpkı cümle kuruluyor: ‘ABD isterse İran’ı vurur.’ Doğrudur; vurur. Hatta çok ağır vurur. Asıl soru şu: ABD, İran’ı vurarak istediği siyasi sonucu alabilir mi?” diyen Doç. Dr. Faik Tanrıkulu, “Bugün tartışılması gereken nokta da tam olarak budur. Zira İran belgesi, Amerikan askeri gücünün sonlarını değil; askeri gücün siyasi sonuç üretme kapasitesini test ediyor. İran, birkaç hava atağıyla diz çökecek klasik bir maksat değil” sözlerini kullandı.

İran’ı güç gaye yapan ögelerden birinin savaşma şekli olduğuna vurgu yapan uzman isim, “Tahran, ABD ile birebir düzlemde savaşmıyor. Uçak gemisine karşı uçak gemisi çıkarmıyor; onun yerine maliyeti yükselten, denklemi bozan, cepheyi genişleten metotlara yaslanıyor. Füze, drone, mayın, vekil ögeler, güç çizgilerine dönük baskı ve deniz trafiğini tehdit eden asimetrik araçlar… İran’ın gücü burada. Yani sıkıntı Amerikan ordusunu cephede yenmek değil; Amerikan müdahalesini değerli, uzun, yıpratıcı ve siyasi açıdan tartışmalı hale getirmek” dedi.

‘BİR DAYANAK SINIRI OLUŞTURAMIYOR’

Diplomatik cephede de Washington’un elinin sanıldığı kadar rahat olmadığını söyleyen Doç. Dr. Faik Tanrıkulu, “ABD, İran’a karşı global ve yekpare bir takviye sınırı oluşturamıyor. Bilhassa Avrupa’da, Hürmüz üzere başlıklarda ABD’nin istediği sert askeri çerçeveye aralı yaklaşan bir tavır dikkat çekiyor. Müttefikler savunma, deniz güvenliği ve diplomatik uyum üzere alanlarda daha temkinli davranırken; direkt akın mantığına tam angaje olmuyor. Bu da ABD için şu manaya geliyor: maliyetin değerli kısmını tekrar kendisi taşıyacak. İran’ın tam da istediği şey budur; Washington’u yalnızlaştırmak, yükü ağırlaştırmak ve askeri üstünlüğü siyasi sıkışmaya çevirmek” biçiminde konuştu.

‘ABD’NİN STRATEJİK SEÇENEKLERİ BEŞ HATTA ÇEŞİTLENEBİLİR’

ABD’nin stratejik seçenekleri bu senaryoda beş hatta çeşitlenebileceğinin altını çizen Doç. Dr. Faik Tanrıkulu, şu kıymetli bilgileri paylaştı:

1- Tam ölçekli savaşa girmeden Hürmüz’de eskort, hava savunması ve mayın temizlemeye dayalı savunma yüklü deniz güvenliği kurmak.

2- Kara harekâtından kaçınıp İran’ın füze, dron ve deniz tacizi kapasitesini sınırlayan nokta atışı ve hudutlu baskı uygulamak.

3- Fransa üzere ülkelerin taarruz koalisyonuna uzaklıklı durduğu ortamda, NATO yerine misyon bazlı koalisyonlar kurup kimi müttefikleri diplomasiye, kimilerini mayın temizlemeye, kimilerini da bölgesel savunmaya yönlendirmek.

4- İran’ın misillemesini değerli fakat yönetilebilir kılmak için üs savunması, güç altyapısı müdafaası ve siber savunmayı güçlendirmek.

5- Askeri baskıyı kesinlikle bir diplomatik çıkış kanalıyla birleştirmek.

PEKİ, ABD’NİN KULLANMADIĞI EN BÜYÜK KOZ NE?

Çoğu analiste nazaran Washington idaresinin elindeki en güçlü araçlardan biri ise ekonomik yaptırımların kaldırılması seçeneği. İran iktisadı, petrol ihracatına getirilen kısıtlamalar nedeniyle önemli bir daralma yaşıyor. Ülkede yaşanan toplumsal huzursuzlukların kıymetli bir kısmı de ekonomik problemlerden kaynaklanıyor. Lakin ABD’nin sunduğu kurallar, İran tarafından kabul edilmesi güç talepler içeriyor. Bunlar ortasında:

* Füze programının sınırlandırılması

* Bölgesel tesirinin azaltılması

* Hürmüz üzerindeki denetimin gevşetilmesi

Mevcut tabloda hem ABD hem de İran muhakkak avantajlara sahip olsa da tarafların geri adım atmasını zorlaştıran bir istikrar oluşmuş durumda.

İran, Boğaz üzerindeki denetimiyle global baskı oluşturuyor ve savaşı uzatarak rakibinin maliyetini artırıyor. ABD ise askeri üstünlüğünü koruyor lakin bu gücü kullanmanın siyasi maliyetinden çekiniyor.
Uzmanlara nazaran savaşın uzaması, her iki taraf için de maliyetleri artıracak. Lakin bu süreç, bilhassa ABD açısından iç siyasi baskıyı büyütebilir. İran’ın vakit kazanma stratejisi, Trump idaresini daha süratli ve riskli kararlar almaya zorlayabilir.

‘EKONOMİK OLARAK İRAN NİTEKİM AĞIR BASKI ALTINDA’

“Bunu ekonomik zayıflık + stratejik direnç olarak okumak gerekir” diyen Doç. Dr. Faik Tanrıkulu, şöyle devam etti:

— İran hakikaten ağır baskı altında: IMF’nin Ocak 2026 görünümünde İran için 2026 gerçek büyüme projeksiyonu sırf yüzde 1,1. ABD Hazine Bakanlığı da 2025–2026 boyunca İran’ın petrol gelirini kısmak için yüzlerce kişi, gemi ve şirkete yaptırım uyguladığını; sırf Kasım 2025 prestijiyle 170’ten fazla tankerin maksat alındığını ve bunun İran’ın her varilden elde ettiği geliri düşürdüğünü söylüyor. Yani ekonomik baskı gerçek ve Washington’ın elindeki en tesirli koz hâlâ yaptırım kaldırma kapasitesi.

— Fakat bu, İran’ın teslim olmaya hazır olduğu manasına gelmiyor. İranlı yetkililere nazaran Tahran, yaptırım kaldırılması karşılığında birtakım nükleer ödünleri konuşmaya açık; ama bunun karşılığında uranyum zenginleştirme hakkının tanınmasını, yaptırımların belgisiz değil takvimlendirilmiş ve somut biçimde kaldırılmasını istiyor. Daha kritik olan ise şu: İran, ‘savunma kapasitesinden vazgeç, karşılığında muğlak yaptırım rahatlaması al’ formülünü açıkça reddediyor. Bu da bize Tahran’ın pazarlığı iktisat başlığında değil, rejim güvenliği ve stratejik caydırıcılık başlığında kurduğunu gösteriyor.

— Hasebiyle sıkıntı şu: ABD için yaptırımlar bir baskı aracı, İran içinse kaldırılmaları bir rejim nefes borusu. Lakin İran bu nefes borusunu almak için füze kapasitesini, savunma doktrinini ve tüm bölgesel tesirini masadan kaldırmak istemiyor. Körfez ülkelerinin de Washington’a verdiği ileti emsal: yalnızca savaşın bitmesi yetmez, İran’ın füze ve drone kapasitesinin kalıcı biçimde zayıflatılması gerekir. Bu nedenle yaptırım kaldırma pazarlığı artık yalnızca ekonomik değil; nükleer program, füze kapasitesi, vekil ağlar ve Hürmüz üzerindeki baskı gücüyle birlikte okunuyor.